Apple Pay yo‘lida: O‘zbekiston qoidalarni o‘zgartirmoqda

Yaqin oylarda Toshkent aholisi kafeda telefonni bir tegizish bilan to‘lov amalga oshirishi, Samarqanddagi frilanser hech qanday norasmiy sxemalarsiz PayPal orqali gonorar olishi, Yevropadan kelgan turist esa valyuta almashtirish haqida unutishi mumkin bo‘ladi. 2026-yil 26-mart kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi amaldagi qonunchilikka jiddiy o‘zgartirishlar kirituvchi O‘RQ-1125-sonli qonunni imzoladi va shu orqali mamlakatni besh yil davomida global raqamli xizmatlardan chetda ushlab turgan asosiy huquqiy to‘siqni bartaraf etdi.

Islohotning mohiyatini bir fikr bilan ifodalash mumkin: davlat ma’lumotlarni yalpi mahalliylashtirishdan voz kechadi va ularni xorijda aniq belgilangan shartlar asosida qayta ishlashga ruxsat beradi. Ilgari, 2021 yilgi o‘zgartirishlardan so‘ng, kompaniyalar fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini mamlakat ichidagi serverlarda saqlashga majbur bo‘lgan universal qoida amal qilgan. Amalda bu har qanday xalqaro xizmat – to‘lov tizimidan tortib bulutli ilovagacha – O‘zbekistonda infratuzilma qurishi yoki umuman bozorga kirmasligi kerakligini anglatardi. Ko‘pchilik ikkinchisini tanladi va buning sababi sof iqtisodiy edi. Global kompaniya uchun serverlarni alohida mamlakatga ko‘chirish byudjetdagi bir satr emas, balki ma’lumotlar markazlari, huquqshunoslar, audit va doimiy operatsion xarajatlarni talab qiladigan strategik yechimdir. 38 million kishilik bozor uchun jahon o‘yinchilarining aksariyati bunday investitsiyalarni o‘zini oqlamadi va O‘zbekiston bir necha yil davomida qo‘shni mamlakatlarda odatiy bo‘lgan xizmatlar xaritasida oq dog‘ bo‘lib qoldi.

Yangi tahrir tartibga solishning ikki bosqichli modelini joriy qilmoqda. Avvalgidek, mamlakat hududida jismoniy shaxslarning biometrik va genetik ma’lumotlari, shuningdek, O‘zbekistonda faoliyat yurituvchi telekommunikatsiya operatorlari xizmatlari foydalanuvchilarining ma’lumotlari majburiy tartibda saqlanishi shart. Bunday yondashuvning mantiqi tushunarli. Barmoq izlari, yuzni tanish tizimi ma’lumotlari, DNK axboroti hamda qo‘ng‘iroqlar va trafik haqidagi yozuvlar shunday toifaga kiradiki, ularning sizib chiqishi tuzatib bo‘lmas oqibatlarga olib keladi – parolni o‘zgartirish mumkin, biometrik ma’lumotlarni esa yo‘q. Davlat ushbu ma’lumotlarga kirish O‘zbekiston qonunchiligi va sudi tomonidan tartibga solinishi uchun ularni ongli ravishda milliy yurisdiksiya doirasida saqlaydi.

Qolgan barcha toifalar – ism, elektron pochta manzili, xaridlar tarixi, to‘lov ma’lumotlari, xulq-atvor tahlili - endi chet elda qayta ishlanishi va saqlanishi mumkin, ammo avtomatik tarzda emas. Qonun uchta muqobil shartni belgilaydi va operator ulardan hech bo‘lmaganda bittasiga javob berishi kerak. Agar xorijiy davlat ma’lumotlarni himoya qilishning tegishli darajasini ta’minlasa, operator vakolatli organ tomonidan ma’qullangan standart shartnoma shartlari yoki korporativ qoidalarni qo‘llasa yoki shaxsiy ma’lumotlarni qayta ishlash va saqlashning xalqaro standartlariga rioya qilinsa, ma’lumotlarni uzatishga ruxsat beriladi. Shu bilan birga, Vazirlar Mahkamasi shaxsiy ma’lumotlarning tegishli darajada himoya qilinishi ta’minlanadigan mamlakatlar ro‘yxatini tasdiqlash huquqiga ega bo‘ladi. Arxitektura jihatidan bu Yevropaning adekvat qarorlar mexanizmining o‘zbekcha muqobili bo‘lib, ma’lumotlarni qo‘shimcha kelishuvlarsiz uzatish mumkin bo‘lgan ishonchli yurisdiksiyalar ro‘yxatini o‘z ichiga oladi. Bunday tanlov ibratlidir. O‘zbekiston dunyodagi eng liberal modelni emas, balki global standart sifatida tan olingan modelni ko‘chirmoqda, bu esa xuddi shu Yevropa va Amerika regulyatorlari bilan muloqotni osonlashtiradi.

Islohotning eng ko‘zga ko‘ringan va omma o‘rtasida muhokama qilinayotgan oqibati, aslida, nima uchun o‘tkazilganligiga borib taqaladi – bu PayPal, Apple Pay va Google Pay kabi xalqaro to‘lov tizimlarining ishlashi uchun huquqiy asos yaratishdir. "Endi telefon orqali to‘lash mumkin" degan oddiy ibora ortida bir nechta turli xil ta’sirlar mavjud. Chakana iste’molchi qulaylik va dunyoda qabul qilingan odatiy standartni qo‘lga kiritadi. Turist – valyuta ayirboshlash va bankomatlar izlamasdan pul sarflash imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu esa mehmonxona va restoran sektorining daromadlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonlik frilanser yoki kichik onlayn tadbirkor esa – daromadning bir qismini olib qo‘yadigan va huquqiy xavf tug‘diradigan vositachilarsiz PayPal orqali pul qabul qilish va yuborishning qonuniy yo‘liga ega bo‘ladi.

Ushbu o‘zgarishlarga bo‘lgan talab so‘nggi yillarda shakllanmagan. 2024-yil oktyabr oyida hukumat "O‘zbekistonning turizm salohiyatidan samarali foydalanish" bo‘yicha chora-tadbirlarni tasdiqlagan edi. Turizm qo‘mitasi, Markaziy bank va Raqamlashtirish vazirligi "Alipay," "Apple Pay," "Google Pay," "Paypal," "Unipay" kompaniyalari bilan ularni O‘zbekiston to‘lov tizimlari va xizmatlariga ulash bo‘yicha muzokaralar olib borishi kerak edi. O‘shanda muzokaralar aynan ma’lumotlarni mahalliylashtirishga qaratilgan edi va faqat huquqiy poydevor tozalangandan keyingina kun tartibiga qaytdi.

Biznes uchun ushbu islohot telefon orqali to‘lov haqidagi yangiliklar sarlavhalarida ko‘ringanidan ancha muhimroq. 2021-yildagi talab shu qadar keng talqin qilinganki, foydalanuvchi akkauntlari bilan ishlaydigan deyarli har qanday servis uning doirasiga tushib qolgan. Kurbanoff.net Telegram kanali muallifi Shuhratbek Qurbonovning qayd etishicha, 2021-yil yanvarda kuchga kirgan “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunning 27−1-moddasi shaxsga doir ma’lumotlarni jismonan O‘zbekiston hududida joylashgan texnik vositalarda to‘plash, tizimlashtirish va saqlashni majburiy qilib qo‘yadi. Biznes vakillari shaxsiy ma’lumotlarni saqlash to‘g‘risidagi qonun ijrosi bilan bog‘liq muammolarni bir necha bor ta’kidlagan. Amalda bu butun bir yechimlar toifasini cheklab qo‘ygan. Eksportga ishlaydigan IT-kompaniyalar standart SaaS bulutli vositalaridan yuridik xatarlarsiz foydalana olmagan. Fintex-startaplar xalqaro to‘lov provayderlari bilan integratsiyalasha olmagani uchun o‘sishdan to‘xtab qolgan. Elektron tijorat esa Apple Pay’ga o‘rgangan xorijiy xaridor to‘lov bosqichida voz kechib yuborgani sababli konversiyani yo‘qotgan.

Bularning barchasi eskirgan tartibga solish tobora yaqqol to‘siqqa aylanayotgan sektorning jadal o‘sishi fonida yuz berdi. Soha statistikasi shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi besh yil davomida telekommunikatsiya va IT kompaniyalari soni qariyb 1,8 baravarga ko‘paygan. 2023-yil boshiga kelib, respublikada 12 mingdan ortiq AKT yo‘nalishidagi korxonalar faoliyat yuritgan. Ushbu sohada 100 mingdan ziyod mutaxassis mehnat qiladi. Tarmoq global bozorga chiqish va unga integratsiyalashish zaruratini aniq his qilgan bo‘lsa-da, amaldagi qonunchilik aksincha yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatib, mavjud ziddiyat yil sayin kuchayib borgan.

Yangi qonun bir qarashda alohida norma sifatida ko‘rinsa-da, aslida bu bir necha yil davom etgan jarayonning yakuniy bosqichidir. Jahon banki bundan bir necha yil avvalroq ma’lumotlar bilan ishlash bo‘yicha yanada moslashuvchan qoidalar raqamli iqtisodiyot rivojiga xizmat qilishini ta’kidlagan edi. 2024-yilda soha ekspertlari ortiqcha tartibga solishdan qochish uchun mahalliylashtirish yondashuvini qayta ko‘rib chiqishni talab qilishdi. Yakuniy nuqtani esa geosiyosat qo‘ydi. Shaxsiy ma’lumotlarni saqlash va raqamli platformalarni tartibga solish bo‘yicha masalalar mavjud. Biz amerikalik hamkorlarimiz bilan birgalikda qonunchilikni yangilash ishlarini yakunlayapmiz. Bu Apple Pay va Google Pay kabi global xalqaro tizimlarni ishga tushirish, shuningdek, raqamli akademiya va startap-xablar tarmog‘ini yaratish uchun imkoniyatlar ochadi”, - deya ta’kidladi prezident 2025-yil noyabr oyida Vashingtonda Amerika kompaniyalari bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvda. Islohot okean ortida ommaviy tarzda va’da qilingan va to‘rt oydan so‘ng amalga oshirilgan – bu esa uning davlat rahbariyati uchun ustuvor ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.”

Ammo qonun bu faqat umumiy doira, va tahliliy jihatdan haqiqiy natijaga ta’sir ko‘rsatadigan bir nechta zaif nuqtalarni aniqlash muhim ahamiyatga ega.

Birinchisi qonunosti tartibga solish bilan bog‘liq. Vazirlar Mahkamasi qaysi mamlakatlarni muvofiq deb tan olishi, tasdiqlangan ro‘yxatga qaysi xalqaro standartlar kiritilishi, standart shartnoma shartlari aynan qanday ko‘rinishda bo‘lishi – bu savollarning barchasi ochiqligicha qolmoqda. Apple, Google va PayPal kabi kompaniyalarning yarim yil ichida bozorga kirishi yoki amaliyotdagi tartib-taomillarning o‘ta murakkabligi tufayli avvalgi to‘siqlar saqlanib qolishi ham aynan shu savollarning javobiga bog‘liq. Bu o‘rinda qonunning liberal me’yori uni qo‘llashning konservativ amaliyoti bilan puchga chiqarilishi ssenariysi yuz berishi mumkin.

Ikkinchi zaiflik foydalanuvchilarni himoya qilish bilan bog‘liq. O‘zbekiston fuqarosining ma’lumotlari boshqa mamlakatdagi serverda qayta ishlanganda, rasman endi o‘zbek huquqi qo‘llanilmaydi va himoya samaradorligi regulyator xorijiy yurisdiksiyalarning muvofiqligini qanchalik jiddiy tekshirishi hamda fuqarolarning shikoyatlarini ko‘rib chiqish mexanizmlari qanchalik shaffof bo‘lishiga bog‘liq. Muvofiqlashtirilgan idoralararo hamkorliksiz va foydalanuvchiga tushunarli bo‘lgan shikoyat qilish tartib-qoidalarisiz nazariy himoya amalda nazariy bo‘lib qolishi mumkin.

Uchinchi vazifa – aholining raqamli savodxonligi. Aholi ma’lumotlari bilan qancha ko‘p xizmatlar ishlasa, foydalanuvchining xatosi shunchalik qimmatga tushadi. Bozorni savodxonlik bilan parallel ishlamasdan ochish fishing, firibgarlik va ma’lumotlar sizib chiqishi xavfining ortishini anglatadi. Bu mavhum xavf emas, balki raqamli infratuzilmaning jadal kengayishining tabiiy oqibati bo‘lib, shunga o‘xshash islohotlarni amalga oshirgan barcha mamlakatlarda kuzatilgan.

2026-yilda kiritilayotgan o‘zgartirishlar – shunchaki bir qonunga kiritilgan texnik tuzatish emas, balki butun bir falsafaning o‘zgarishidir. O‘zbekiston yopiq perimetrdan boshqariladigan ochiqlikka, “hammasi o‘zimizniki” degan mantiqdan “ishonch, ammo tekshiruv bilan” tamoyiliga o‘tmoqda. Davlat global raqamli infratuzilmaning chekkasida emas, balki uning bir qismi bo‘lish istagini investorlar va xalqaro regulyatorlar uchun tushunarli shaklda rasman e’lon qildi. Islohotning samara berish-bermasligini press-relizlar emas, balki Toshkentdagi qahvaxonada amalga oshirilgan ilk Apple Pay tranzaksiyasi, aylanma yo‘llarsiz PayPal orqali gonorar olgan birinchi o‘zbekistonlik frilanser hamda aynan yangilangan qoidalar tufayli bozorga kirishga qaror qilgan birinchi kompaniya ko‘rsatadi. Huquqiy eshik ochildi. Endi asosiy masala – ijro.