Deyarli har bir messenjer foydalanuvchisi kamida bir marta shunday vaziyatga duch kelgan. Janjaldan so‘ng ishtirokchilardan biri Telegram, Instagram yoki Facebookda yozishmalarning skrinshotlarini e’lon qiladi. Kimdir do‘stlariga "maslahat uchun" shaxsiy xabarlar yuboradi. Jurnalistlar ko‘pincha o‘z manbalaridan yozishmalar oladilar va materiallarni tayyorlashda ulardan foydalanadilar. Ishbilarmonlik muhitida xodimlar ishdan bo‘shaganlaridan so‘ng, xabarlar telefonda saqlanar ekan, ularni o‘z xohishlaricha tasarruf etish huquqiga ega deb hisoblab, ish chatlarini boshqalarga yuboradilar.
Bunday hollarda odamlar odatda oddiy mantiqqa tayanadi: xabar mening telefonimda ekan, demak, u meniki.
Aynan shu tasavvur raqamli davrning eng keng tarqalgan huquqiy xatolaridan biridir.
Aslida huquq butunlay boshqacha chegara belgilaydi. U axborotga egalik qilish bilan uni keyinchalik tarqatish huquqini bir-biridan farqlaydi. Xabarni o‘qish, saqlab qo‘yish yoki skrinshot qilish imkoniyati uni internetda cheklovlarsiz e’lon qilish mumkinligini anglatmaydi.
Shu sababli ham bugungi kunda yozishmalar siri, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, shaxsiy hayot daxlsizligi, mualliflik huquqi va fikrni erkin ifodalash me’yorlari bir vaqtning o‘zida to‘qnash keladigan nizolar tobora ko‘proq yuzaga kelmoqda.
Yozishma — shunchaki matn emas
Bitta xabar bir vaqtning o‘zida bir necha turdagi himoyalangan axborotni o‘z ichiga olishi mumkin.
Birinchidan, bu odamlar o‘rtasidagi shaxsiy muloqotning o‘zidir. Aksariyat davlatlarning konstitutsiyalari, shuningdek, xalqaro shartnomalar yozishmalar sirini insonning mustaqil fundamental huquqi sifatida ko‘rib chiqadi. U, xususan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 12-moddasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 17-moddasi va Inson huquqlari to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasining 8-moddasida mustahkamlangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham har kimning shaxsiy hayoti daxlsizligi hamda yozishmalari, telefon orqali so‘zlashuvlari va boshqa xabarlarining sir tutilishi huquqini kafolatlaydi.
Ikkinchidan, yozishmalar deyarli har doim shaxsiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Suhbatdoshning ismini o‘chirib tashlasangiz ham, uning shaxsini ko‘pincha suhbat mazmuni, muloqot sharoitlari, fotosuratlari, telefon raqami, ish joyi yoki boshqa bilvosita belgilari orqali aniqlash mumkin. Shuning uchun ham shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlari nafaqat familiya mavjudligini, balki shaxsni identifikatsiya qilish imkoniyatini ham baholaydi.
Uchinchidan, ayrim xabarlar mualliflik huquqi obyektlari bo‘lishi mumkin. Albatta, messenjerdagi har bir jumla ham asar bo‘lavermaydi. Biroq yozishmalar orqali uzatilgan batafsil matnlar, maqolalar, fotosuratlar, rasmlar, dizayn maketlari, taqdimotlar yoki ijodiy faoliyatning boshqa natijalari, ularni yuborish usulidan qat’i nazar, mualliflik huquqi bilan himoyalanishda davom etadi.
Aynan bir nechta huquqiy rejimlarning uyg‘unlashuvi yozishmalarni e’lon qilishni bir qarashda ko‘ringanidan ancha murakkablashtiradi.
Eng keng tarqalgan afsona: "Xabar menga yuborilgan ekan, demak, uni e’lon qilish mumkin"
Ehtimol, ijtimoiy tarmoqlardagi aksariyat mojarolar asosida aynan shu noto‘g‘ri tushuncha yotgandir.
Xabarni oluvchi, albatta, uni o‘qish, saqlash yoki xabar yuborilgan maqsadlarda foydalanish huquqiga ega. Biroq bundan yozishmalarni cheklanmagan doiradagi shaxslar uchun oshkor qilish huquqi avtomatik ravishda kelib chiqmaydi.
Oddiy o‘xshatish keltirish mumkin.
Agar inson qog‘oz maktub olgan bo‘lsa, bu unga uning mazmunini hech qanday cheklovlarsiz gazetada e’lon qilish yoki reklama banneriga joylashtirish huquqini bermaydi. Elektron yozishmalarga nisbatan ham xuddi shu tamoyil amal qiladi. Faqat axborot tashuvchisi o‘zgargan.
Huquqiy jihatdan axborotdan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi o‘rtasidagi farqni tushunish muhimdir. Birinchisi xabar qabul qiluvchida paydo bo‘ladi. Ikkinchisi yozishmaning boshqa ishtirokchisining huquqlari bilan cheklanishi mumkin.
Shuning uchun masala skrinshotni kim qilganida emas, balki uni e’lon qilish boshqa insonning huquqlarini buzadimi-yo‘qmi, degan savolda.
Suhbatdoshning ismini yashirishning o‘zi yetarlimi?
Sud nizolari paydo bo‘lgach, foydalanuvchilar qonuniy e’lon qilish uchun familiya, profil fotosurati va telefon raqamlarini berkitish yetarli, deb hisoblab, ularni ko‘proq yashira boshladilar.
Biroq shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik ancha kengroq yondashuvni qo‘llaydi.
Shaxsga doir ma’lumotlar deganda nafaqat insonning ismi, balki uning shaxsini bevosita yoki bilvosita aniqlash imkonini beradigan har qanday ma’lumot tushuniladi. Ba’zan lavozim, ish joyi, suhbatning o‘ziga xos holatlari yoki hatto muloqotning o‘ziga xos uslubini tilga olishning o‘ziyoq kim haqida gap ketayotganini odamlar bemalol tushunishi uchun yetarli bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun yozishmalarni anonimlashtirish — ismni texnik jihatdan o‘chirib tashlash emas, balki shaxsni aniqlash imkoniyatini istisno qilishdir.
Amalda bunga erishish ko‘ringanidan ancha murakkab.
Umuman olganda, yozishmalar kimga tegishli?
Bu raqamli huquqdagi eng qiziqarli va ayni paytda eng murakkab savollardan biridir.
Bir qarashda javob aniqdek tuyuladi: har kimning telefoni o‘ziga tegishli.
Biroq huquq axborotning qaysi qurilmada saqlanishini deyarli hech qachon uning kimga tegishliligi bilan bog‘lamaydi.
Telefon foydalanuvchiga tegishli. Messenjerdagi akkaunt ham unga tegishli. Ammo yozishma mazmuni muloqotning har ikki ishtirokchisining huquqlariga daxl qiladi.
Bundan tashqari, bitta muloqot doirasida turli xil huquqiy muhofaza obyektlari mavjud bo‘lishi mumkin.
Fotosurat uning muallifiga tegishli. Hujjat — uni yaratgan shaxsga yoki huquq egasiga. Adabiy matn — asar muallifiga. Shaxsga doir ma’lumotlar esa ularni kim saqlashidan qat’i nazar, qonunchilik bilan himoyalanishda davom etadi.
Shuning uchun ham "yozishmalar kimga tegishli?" degan savolning oddiy javobi yo‘q. Yozishmalarning turli elementlari bir vaqtning o‘zida bir nechta mustaqil huquqiy rejimlar ta’siriga tushishi mumkinligi haqida gapirish to‘g‘riroq bo‘ladi.
Yozishmalarni e’lon qilish har doim ham taqiqlanadimi?
Yo‘q.
Huquq deyarli hech qachon mutlaq taqiqlarni belgilamaydi. Buning o‘rniga, u raqobatdosh huquqlar o‘rtasidagi muvozanatga rioya qilinishini talab etadi.
Bir tomonda insonning shaxsiy hayoti daxlsizligi va yozishmalar siri huquqi turadi.
Boshqa tomonda esa fikr bildirish erkinligi, ommaviy axborot vositalari erkinligi va jamoatchilik manfaatlari turadi.
Shu sababli, korrupsiya yoki mansabdor shaxslarning o‘z vakolatini suiiste’mol qilish holatlarini fosh etuvchi jurnalistik surishtiruv sudlar tomonidan tinglovchilar e’tiborini tortish yoki shaxsiy adovat tufayli yozishmalarni e’lon qilishdan ko‘ra boshqacha baholanadi.
Ko‘plab mamlakatlarda sudlar nafaqat nashrning o‘zini, balki uning maqsadini, axborotning ijtimoiy ahamiyatini, muallifning vijdonan harakat qilganini, oshkor etilgan ma’lumotlar hajmini va ayni maqsadga kamroq aralashuv bilan erishish imkoniyatlarini ham tahlil qiladi.
Yozishmani qachon e’lon qilish mumkin?
O‘zbekistonda yozishmalar siri va shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi Konstitutsiya bilan, shaxsni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlar esa shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik bilan himoyalangan. Shu sababli, yozishmada ishtirok etishning o‘ziyoq uni e’lon qilish uchun so‘zsiz huquq bermaydi. Eng xavfsiz yo‘li — suhbatdoshingiz roziligini olishdir.
Agar yozishmadan roziliksiz foydalanish zarur bo‘lsa, oshkor etilayotgan ma’lumotlarning maqsadi va hajmini inobatga olish muhim. O‘z huquqlarini himoya qilish uchun xabarlarni sudga, advokatga yoki vakolatli davlat organiga taqdim etish mumkin — buning uchun ularni internetga joylash shart emas. Agar ma’lumot ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lsa va, masalan, jurnalistik materialda foydalanilsa, yozishmaning faqat zarur qismini oshkor qilish va imkon qadar ishtirokchilarning shaxsini anonimlashtirish lozim.
Bunda shunchaki ismni yashirish yetarli emas: ba’zida odamni telefon raqami, fotosurati, ish joyi, lavozimi yoki suhbat mazmuni orqali aniqlash mumkin. Shuning uchun oddiy qoida shundan iboratki, zarur bo‘lganidan ko‘proq ma’lumotni e’lon qilmaslik va yetarli asoslarsiz shaxsni oshkor etmaslik lozim.
Nega bu muammo tobora dolzarb bo‘lib bormoqda
Bundan o‘n yil avval yozishmalar odatda suhbatning ikki ishtirokchisi doirasida qolardi. Bugun esa istalgan xabarni bir necha soniyada skrinshotga aylantirish, uni bir necha daqiqa ichida o‘nlab kanallar orqali tarqatish va deyarli cheksiz muddat davomida saqlash mumkin.
Aynan shu sababli raqamli muhitning texnik imkoniyatlari ulardan foydalanish oqibatlarini huquqiy jihatdan anglashdan oldinga o‘tib ketmoqda.
Odamlar “xabar menda bo‘lsa, demak, u meniki” degan oddiy mantiqqa amal qilishda davom etmoqda. Biroq, zamonaviy huquq bunga mutlaqo boshqacha yondashuvni taklif qiladi.
Raqamli yozishma — erkin tasarruf etiladigan mulk emas. U bir vaqtning o‘zida bir nechta shaxsning huquqlariga daxldor bo‘lgan xususiy muloqotning bir qismidir. Uni e’lon qilish nafaqat texnik imkoniyat nuqtayi nazaridan, balki shaxsiy hayotga hurmat, shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqi va fikr bildirish erkinligi nuqtayi nazaridan ham baholanishi kerak.
Shaxsiy yozishma qayerda tugaydi?
Raqamli yozishmalar shaxsiy muloqotning bir qismidir. Shu sababli nafaqat inson nimani yuborgani, balki kimga, nima maqsadda va qanchalik keng doiraga yuborilgani ham muhim. Xabarni bir kishiga yuborish, skrinshotni yopiq ishchi chatga jo‘natish va xuddi shu skrinshotni ochiq ijtimoiy tarmoqqa joylashtirish — huquqiy jihatdan bir xil emas.
Qabul qiluvchilar doirasi qanchalik keng bo‘lsa, shaxsiy hayotga ehtimoliy aralashuv shunchalik jiddiy bo‘ladi. Shuningdek, yozishmalarning mazmuni, shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlarning mavjudligi, uzatish maqsadi va inson uchun mumkin bo‘lgan oqibatlar ham muhimdir. Masalan, ish masalasini hal qilish uchun hamkasblarga xabar yuborish minglab obunachilarga xuddi shu yozishmani e’lon qilishdan boshqacha baholanishi mumkin.
Shuning uchun «yozishmalarni hech kimga ko‘rsatish mumkin emas» degan universal qoida yo‘q. Biroq buning teskarisi — «agar xabar menga yuborilgan bo‘lsa, men u bilan xohlaganimcha tasarruf etishim mumkin» degan qoida ham yo‘q. Har bir holatda maqsad, qabul qiluvchilar doirasi, oshkor qilingan ma’lumotlar hajmi va bunday tarqatishning zaruriyati baholanishi kerak.
Xulosa o‘rnida
Aksariyat foydalanuvchilarning asosiy xatosi shundaki, ular skrinshotni yozishmalarni tasarruf etish bo‘yicha o‘z huquqining isboti sifatida qabul qiladilar. Aslida esa skrinshot — axborotni qayd etishning shunchaki bir usuli. U yangi huquqlarni yaratmaydi va mavjud majburiyatlarni bekor qilmaydi.
Raqamli jamiyatda masala allaqachon xabarni texnik jihatdan saqlab qolish mumkinmi, degan savolda emas, balki uni keyinchalik tarqatish uchun qonuniy asos mavjudmi, degan savolda.
Aynan mana shu farqni anglash zamonaviy raqamli huquqiy madaniyatning muhim unsurlaridan biriga aylanib bormoqda. Yozishmalar tobora ko‘proq dalil, axborot uchun sabab yoki jamoatchilikka ta’sir o‘tkazish vositasiga aylanayotgan bir paytda, texnik imkoniyat va huquqiy joizlikni farqlay olish nafaqat huquqshunoslar, balki har bir raqamli texnologiya foydalanuvchisi uchun ham zaruriy ko‘nikma bo‘lib qolmoqda.
Bunday hollarda odamlar odatda oddiy mantiqqa tayanadi: xabar mening telefonimda ekan, demak, u meniki.
Aynan shu tasavvur raqamli davrning eng keng tarqalgan huquqiy xatolaridan biridir.
Aslida huquq butunlay boshqacha chegara belgilaydi. U axborotga egalik qilish bilan uni keyinchalik tarqatish huquqini bir-biridan farqlaydi. Xabarni o‘qish, saqlab qo‘yish yoki skrinshot qilish imkoniyati uni internetda cheklovlarsiz e’lon qilish mumkinligini anglatmaydi.
Shu sababli ham bugungi kunda yozishmalar siri, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, shaxsiy hayot daxlsizligi, mualliflik huquqi va fikrni erkin ifodalash me’yorlari bir vaqtning o‘zida to‘qnash keladigan nizolar tobora ko‘proq yuzaga kelmoqda.
Yozishma — shunchaki matn emas
Bitta xabar bir vaqtning o‘zida bir necha turdagi himoyalangan axborotni o‘z ichiga olishi mumkin.
Birinchidan, bu odamlar o‘rtasidagi shaxsiy muloqotning o‘zidir. Aksariyat davlatlarning konstitutsiyalari, shuningdek, xalqaro shartnomalar yozishmalar sirini insonning mustaqil fundamental huquqi sifatida ko‘rib chiqadi. U, xususan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 12-moddasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 17-moddasi va Inson huquqlari to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasining 8-moddasida mustahkamlangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham har kimning shaxsiy hayoti daxlsizligi hamda yozishmalari, telefon orqali so‘zlashuvlari va boshqa xabarlarining sir tutilishi huquqini kafolatlaydi.
Ikkinchidan, yozishmalar deyarli har doim shaxsiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Suhbatdoshning ismini o‘chirib tashlasangiz ham, uning shaxsini ko‘pincha suhbat mazmuni, muloqot sharoitlari, fotosuratlari, telefon raqami, ish joyi yoki boshqa bilvosita belgilari orqali aniqlash mumkin. Shuning uchun ham shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlari nafaqat familiya mavjudligini, balki shaxsni identifikatsiya qilish imkoniyatini ham baholaydi.
Uchinchidan, ayrim xabarlar mualliflik huquqi obyektlari bo‘lishi mumkin. Albatta, messenjerdagi har bir jumla ham asar bo‘lavermaydi. Biroq yozishmalar orqali uzatilgan batafsil matnlar, maqolalar, fotosuratlar, rasmlar, dizayn maketlari, taqdimotlar yoki ijodiy faoliyatning boshqa natijalari, ularni yuborish usulidan qat’i nazar, mualliflik huquqi bilan himoyalanishda davom etadi.
Aynan bir nechta huquqiy rejimlarning uyg‘unlashuvi yozishmalarni e’lon qilishni bir qarashda ko‘ringanidan ancha murakkablashtiradi.
Eng keng tarqalgan afsona: "Xabar menga yuborilgan ekan, demak, uni e’lon qilish mumkin"
Ehtimol, ijtimoiy tarmoqlardagi aksariyat mojarolar asosida aynan shu noto‘g‘ri tushuncha yotgandir.
Xabarni oluvchi, albatta, uni o‘qish, saqlash yoki xabar yuborilgan maqsadlarda foydalanish huquqiga ega. Biroq bundan yozishmalarni cheklanmagan doiradagi shaxslar uchun oshkor qilish huquqi avtomatik ravishda kelib chiqmaydi.
Oddiy o‘xshatish keltirish mumkin.
Agar inson qog‘oz maktub olgan bo‘lsa, bu unga uning mazmunini hech qanday cheklovlarsiz gazetada e’lon qilish yoki reklama banneriga joylashtirish huquqini bermaydi. Elektron yozishmalarga nisbatan ham xuddi shu tamoyil amal qiladi. Faqat axborot tashuvchisi o‘zgargan.
Huquqiy jihatdan axborotdan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi o‘rtasidagi farqni tushunish muhimdir. Birinchisi xabar qabul qiluvchida paydo bo‘ladi. Ikkinchisi yozishmaning boshqa ishtirokchisining huquqlari bilan cheklanishi mumkin.
Shuning uchun masala skrinshotni kim qilganida emas, balki uni e’lon qilish boshqa insonning huquqlarini buzadimi-yo‘qmi, degan savolda.
Suhbatdoshning ismini yashirishning o‘zi yetarlimi?
Sud nizolari paydo bo‘lgach, foydalanuvchilar qonuniy e’lon qilish uchun familiya, profil fotosurati va telefon raqamlarini berkitish yetarli, deb hisoblab, ularni ko‘proq yashira boshladilar.
Biroq shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik ancha kengroq yondashuvni qo‘llaydi.
Shaxsga doir ma’lumotlar deganda nafaqat insonning ismi, balki uning shaxsini bevosita yoki bilvosita aniqlash imkonini beradigan har qanday ma’lumot tushuniladi. Ba’zan lavozim, ish joyi, suhbatning o‘ziga xos holatlari yoki hatto muloqotning o‘ziga xos uslubini tilga olishning o‘ziyoq kim haqida gap ketayotganini odamlar bemalol tushunishi uchun yetarli bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun yozishmalarni anonimlashtirish — ismni texnik jihatdan o‘chirib tashlash emas, balki shaxsni aniqlash imkoniyatini istisno qilishdir.
Amalda bunga erishish ko‘ringanidan ancha murakkab.
Umuman olganda, yozishmalar kimga tegishli?
Bu raqamli huquqdagi eng qiziqarli va ayni paytda eng murakkab savollardan biridir.
Bir qarashda javob aniqdek tuyuladi: har kimning telefoni o‘ziga tegishli.
Biroq huquq axborotning qaysi qurilmada saqlanishini deyarli hech qachon uning kimga tegishliligi bilan bog‘lamaydi.
Telefon foydalanuvchiga tegishli. Messenjerdagi akkaunt ham unga tegishli. Ammo yozishma mazmuni muloqotning har ikki ishtirokchisining huquqlariga daxl qiladi.
Bundan tashqari, bitta muloqot doirasida turli xil huquqiy muhofaza obyektlari mavjud bo‘lishi mumkin.
Fotosurat uning muallifiga tegishli. Hujjat — uni yaratgan shaxsga yoki huquq egasiga. Adabiy matn — asar muallifiga. Shaxsga doir ma’lumotlar esa ularni kim saqlashidan qat’i nazar, qonunchilik bilan himoyalanishda davom etadi.
Shuning uchun ham "yozishmalar kimga tegishli?" degan savolning oddiy javobi yo‘q. Yozishmalarning turli elementlari bir vaqtning o‘zida bir nechta mustaqil huquqiy rejimlar ta’siriga tushishi mumkinligi haqida gapirish to‘g‘riroq bo‘ladi.
Yozishmalarni e’lon qilish har doim ham taqiqlanadimi?
Yo‘q.
Huquq deyarli hech qachon mutlaq taqiqlarni belgilamaydi. Buning o‘rniga, u raqobatdosh huquqlar o‘rtasidagi muvozanatga rioya qilinishini talab etadi.
Bir tomonda insonning shaxsiy hayoti daxlsizligi va yozishmalar siri huquqi turadi.
Boshqa tomonda esa fikr bildirish erkinligi, ommaviy axborot vositalari erkinligi va jamoatchilik manfaatlari turadi.
Shu sababli, korrupsiya yoki mansabdor shaxslarning o‘z vakolatini suiiste’mol qilish holatlarini fosh etuvchi jurnalistik surishtiruv sudlar tomonidan tinglovchilar e’tiborini tortish yoki shaxsiy adovat tufayli yozishmalarni e’lon qilishdan ko‘ra boshqacha baholanadi.
Ko‘plab mamlakatlarda sudlar nafaqat nashrning o‘zini, balki uning maqsadini, axborotning ijtimoiy ahamiyatini, muallifning vijdonan harakat qilganini, oshkor etilgan ma’lumotlar hajmini va ayni maqsadga kamroq aralashuv bilan erishish imkoniyatlarini ham tahlil qiladi.
Yozishmani qachon e’lon qilish mumkin?
O‘zbekistonda yozishmalar siri va shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi Konstitutsiya bilan, shaxsni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlar esa shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik bilan himoyalangan. Shu sababli, yozishmada ishtirok etishning o‘ziyoq uni e’lon qilish uchun so‘zsiz huquq bermaydi. Eng xavfsiz yo‘li — suhbatdoshingiz roziligini olishdir.
Agar yozishmadan roziliksiz foydalanish zarur bo‘lsa, oshkor etilayotgan ma’lumotlarning maqsadi va hajmini inobatga olish muhim. O‘z huquqlarini himoya qilish uchun xabarlarni sudga, advokatga yoki vakolatli davlat organiga taqdim etish mumkin — buning uchun ularni internetga joylash shart emas. Agar ma’lumot ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lsa va, masalan, jurnalistik materialda foydalanilsa, yozishmaning faqat zarur qismini oshkor qilish va imkon qadar ishtirokchilarning shaxsini anonimlashtirish lozim.
Bunda shunchaki ismni yashirish yetarli emas: ba’zida odamni telefon raqami, fotosurati, ish joyi, lavozimi yoki suhbat mazmuni orqali aniqlash mumkin. Shuning uchun oddiy qoida shundan iboratki, zarur bo‘lganidan ko‘proq ma’lumotni e’lon qilmaslik va yetarli asoslarsiz shaxsni oshkor etmaslik lozim.
Nega bu muammo tobora dolzarb bo‘lib bormoqda
Bundan o‘n yil avval yozishmalar odatda suhbatning ikki ishtirokchisi doirasida qolardi. Bugun esa istalgan xabarni bir necha soniyada skrinshotga aylantirish, uni bir necha daqiqa ichida o‘nlab kanallar orqali tarqatish va deyarli cheksiz muddat davomida saqlash mumkin.
Aynan shu sababli raqamli muhitning texnik imkoniyatlari ulardan foydalanish oqibatlarini huquqiy jihatdan anglashdan oldinga o‘tib ketmoqda.
Odamlar “xabar menda bo‘lsa, demak, u meniki” degan oddiy mantiqqa amal qilishda davom etmoqda. Biroq, zamonaviy huquq bunga mutlaqo boshqacha yondashuvni taklif qiladi.
Raqamli yozishma — erkin tasarruf etiladigan mulk emas. U bir vaqtning o‘zida bir nechta shaxsning huquqlariga daxldor bo‘lgan xususiy muloqotning bir qismidir. Uni e’lon qilish nafaqat texnik imkoniyat nuqtayi nazaridan, balki shaxsiy hayotga hurmat, shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqi va fikr bildirish erkinligi nuqtayi nazaridan ham baholanishi kerak.
Shaxsiy yozishma qayerda tugaydi?
Raqamli yozishmalar shaxsiy muloqotning bir qismidir. Shu sababli nafaqat inson nimani yuborgani, balki kimga, nima maqsadda va qanchalik keng doiraga yuborilgani ham muhim. Xabarni bir kishiga yuborish, skrinshotni yopiq ishchi chatga jo‘natish va xuddi shu skrinshotni ochiq ijtimoiy tarmoqqa joylashtirish — huquqiy jihatdan bir xil emas.
Qabul qiluvchilar doirasi qanchalik keng bo‘lsa, shaxsiy hayotga ehtimoliy aralashuv shunchalik jiddiy bo‘ladi. Shuningdek, yozishmalarning mazmuni, shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlarning mavjudligi, uzatish maqsadi va inson uchun mumkin bo‘lgan oqibatlar ham muhimdir. Masalan, ish masalasini hal qilish uchun hamkasblarga xabar yuborish minglab obunachilarga xuddi shu yozishmani e’lon qilishdan boshqacha baholanishi mumkin.
Shuning uchun «yozishmalarni hech kimga ko‘rsatish mumkin emas» degan universal qoida yo‘q. Biroq buning teskarisi — «agar xabar menga yuborilgan bo‘lsa, men u bilan xohlaganimcha tasarruf etishim mumkin» degan qoida ham yo‘q. Har bir holatda maqsad, qabul qiluvchilar doirasi, oshkor qilingan ma’lumotlar hajmi va bunday tarqatishning zaruriyati baholanishi kerak.
Xulosa o‘rnida
Aksariyat foydalanuvchilarning asosiy xatosi shundaki, ular skrinshotni yozishmalarni tasarruf etish bo‘yicha o‘z huquqining isboti sifatida qabul qiladilar. Aslida esa skrinshot — axborotni qayd etishning shunchaki bir usuli. U yangi huquqlarni yaratmaydi va mavjud majburiyatlarni bekor qilmaydi.
Raqamli jamiyatda masala allaqachon xabarni texnik jihatdan saqlab qolish mumkinmi, degan savolda emas, balki uni keyinchalik tarqatish uchun qonuniy asos mavjudmi, degan savolda.
Aynan mana shu farqni anglash zamonaviy raqamli huquqiy madaniyatning muhim unsurlaridan biriga aylanib bormoqda. Yozishmalar tobora ko‘proq dalil, axborot uchun sabab yoki jamoatchilikka ta’sir o‘tkazish vositasiga aylanayotgan bir paytda, texnik imkoniyat va huquqiy joizlikni farqlay olish nafaqat huquqshunoslar, balki har bir raqamli texnologiya foydalanuvchisi uchun ham zaruriy ko‘nikma bo‘lib qolmoqda.
“Uzbekistan Digital Rights Media Initiative” (UDRMI) loyihasi Yevropa Ittifoqi (YI)ning moliyaviy ko‘magida Zamonaviy jurnalistikani rivojlantirish markazi (MJDC) tomonidan Legal Policy Research Centre (LPRC) bilan hamkorlikda amalga oshirilmoqda.