“Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” kampaniyasi doirasida biz “Nihol” markazi direktori Shirin Rashidova bilan suhbatlashdik — har kuni bosim, nazorat, zo‘ravonlik va ekspluat siyadan aziyat chekkan ayollarning haqiqiy hikoyalari bilan yuzma-yuz keladigan ekspert. Suhbat davomida u qo‘rquv va to‘siqlar, migrant ayollarning taqdiri, odam savdosi xavflari hamda yordam jarayoni rasmiy tartiblardan emas, avvalo hurmat va insoniy munosabatdan boshlanishi kerakligi haqida ochiq gapirib berdi.
— Shirin, “Nihol” markazida ko‘p yillardan beri og‘ir hayotiy vaziyatga tushib qolgan ayollar bilan ishlaydi. Sizningcha, “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” kampaniyasining mamlakatimiz uchun ahamiyati nimada?
— Biz uchun bu kampaniya shunchaki ramziy sana emas. Bu — fuqarolik jamiyati, davlat idoralari, media va ayollarning o‘zlari odatda oila ichida yoki butunlay soyada qoladigan muammolar haqida balandroq va dadilroq gapira boshlaydigan davr. “16 kun” zo‘ravonlik mavzusining ko‘rinadigan, muhokama qilinadigan va eng muhimi, shaxsiy masala emas, balki ijtimoiy muammo sifatida tan olinadigan maydon yaratadi. Ijtimoiy me’yorlar hali ham kuchli bo‘lgan O‘zbekiston uchun bunday ochiq suhbat davrlari ayniqsa muhim.
— Bugungi kunda ayollar Nihol’ga qilayotgan shikoyatlarida zo‘ravonlikning qaysi shakllari eng ko‘p uchraydi? So‘nggi yillarda nimalar o‘zgardi?
— Ochig‘ini aytganda, zo‘ravonlik tobora xilma-xil bo‘lib bormoqda. Biz jismoniy, psixologik va iqtisodiy bosimni, shuningdek, majburlash va nazorat qilish holatlarini ko‘rmoqdamiz. Raqamli zo‘ravonlik tobora keng tarqalgan: tahdidlar, shaxsiy ma’lumotlarni tarqatish va telefon orqali kuzatuv. Bu shafqatsizlikning ko‘payishini emas, balki ayollar zo‘ravonlikni tobora ko‘proq tan olishlarini va bunga chidashlari shart emasligini anglashlarini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda shikoyatlar soni ko‘paydi va bu, paradoksal ravishda, yaxshi belgidir — bu ayollar tizimga ishonishni boshlaganliklarini anglatadi.
— Markaz migrant ayollar bilan ham ishlaydi. Ularning vaziyatini ayniqsa himoyasiz qiladigan omillar qanday?
— Migratsiyaning o‘ziyoq xavflarni oshiradi. Ayol boshqa davlatga boradi, u yerda uning odatiy ijtimoiy tarmog‘i yo‘q, ba’zan huquqiy savodxonligi yetarli emas, ba’zan tilni bilmaydi. Bu uni ish beruvchilar, sheriklar yoki vositachilar tomonidan ekspluatatsiya, aldov va zo‘ravonlikka nisbatan yanada himoyasiz qiladi. Ko‘plab ayollar yordam so‘rashdan qo‘rqadi — deportatsiya qilinishidan yoki ularga ishonilmasligidan cho‘chiydi. Shu sababli, ma’lumot berish ishlari nihoyatda muhim: ayolning qanday huquqlari borligini, qayerga murojaat qilishi mumkinligini tushuntirish, va eng asosiysi — uning xavfsizligi qo‘rquvdan ham muhimroq ekanini anglatish.
— So‘nggi yillarda odam savdosi mavzusi yana dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu muammo ayollar orasida qanchalik jiddiy?
— Judayam jiddiy. Odam savdosi — ko‘pchilik tasavvur qilganidek faqat chetga chiqarib yuborish emas. Bu mamlakat ichidagi ekspluatatsiyani ham o‘z ichiga oladi: mehnat ekspluatatsiyasi, jinsiy ekspluatatsiya, majburiy nikohlar, qarz tuzog‘iga tortish kabi holatlar. Ko‘plab ayollar o‘zini jabrlanuvchi deb ham hisoblamaydi — ular “ishda omadi kelmadi” deb o‘ylaydi. Amalda esa qarzlar, vositachilarning va’dalari yoki oilaviy bosim ayolni haqiqiy tuzoqqa solib qo‘yadi. Bu murakkab, tizimli muammo, va uni faqat tizimli yondashuv orqali hal qilish mumkin: qonunchilikni kuchaytirishdan tortib, yosh ayollar bilan profilaktik ishlargacha.
— Ayollar himoya so‘raganda siz eng ko‘p kuzatadigan to‘siqlar qaysilar?
— Eng og‘ir to‘siqlar — ichki to‘siqlar. Qo‘rquv, uyalish, aybdorlik hissi. Ayol o‘zini aybdor deb o‘ylaydi, “uydagi gapni ko‘chaga chiqarish yaramaydi”, deb ishonadi, qo‘shnilar, qarindoshlar, ba’zan hatto idora xodimlari uni ayblaydi deb o‘ylaydi. Ikkinchi to‘siq — institutsional. Hamma joyda mutaxassislar zo‘ravonlikdan jabr ko‘rganlar bilan ishlash bo‘yicha yetarlicha tayyor emas. Ayolga haqiqiy yordam o‘rniga faqat rasmiy maslahat berilishi mumkin. Uchinchisi — iqtisodiy qaramlik. Moliyaviy mustaqillik bo‘lmaganda, ketish juda qiyin. Shu bois biz “Nihol”da nafaqat huquqiy va psixologik yordam ko‘rsatamiz, balki ayollarning mustaqillikka erishish yo‘lida ularni qo‘llab-quvvatlashga ham harakat qilamiz.
— Sizningcha, media va madaniy kontent zo‘ravonlik va gender tengligi mavzusining qabul qilinishiga qanchalik ta’sir qiladi?
— Juda katta ta’sir qiladi. Odamlar ko‘pincha ijtimoiy me’yorlar ayolning roliga bo‘lgan munosabatni, demak, zo‘ravonlikka nisbatan bag‘rikenglikni qanday shakllantirishini yetarlicha anglamaydi. Bizda bu deyarli hamma narsada namoyon bo‘ladi: teleko‘rsatuvlarda, seriallarda, “madaniy an’ana” yoki “ijobiy tashabbus” sifatida taqdim etiladigan tanlov va loyihalarda. Ammo diqqat bilan qaralsa, ular eskirgan modellarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi: ideallashtirilgan “to‘g‘ri kelin”, uy bekasi ayol, boquvchi erkak. Bu ssenariylar yagona to‘g‘ri model sifatida uzatiladi.
Eng muhimi — media tuzilmalari ba’zan beixtiyor shu stereotiplarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ular aslida yaxshi niyatda bo‘ladi, oilani mustahkamlashni istaydi, lekin gender rollarini qat’iy takrorlaydigan tanlov va loyihalar orqali buning aksi — ayollar huquqlarining cheklanishiga olib keladigan me’yorlarni mustahkamlaydi. Natijada paradoks yuzaga keladi: ayollar huquqlarini himoya qilishga xizmat qilishi kerak bo‘lgan tuzilmalar o‘zlari ayollar keyinchalik diskriminatsiya va zo‘ravonlikka duch keladigan me’yorlarni qayta ishlab chiqaradi.
Biz bu haqda tez-tez suhbatlashamiz va bu me’yorlar jamiyat ongiga qanchalik chuqur singib ketganini ko‘ramiz. Ammo aynan shu tushuncha bizga davom etish uchun motivatsiya beradi — nafaqat qonunchilikni, balki odamlar har kuni ekranlarda va ijtimoiy tarmoqlarda ko‘radigan kontentni ham o‘zgartirish zarur.
— Sizningcha, media qanday ishlashi kerakki, yordam bersin, zarar yetkazmasin?
— Zo‘ravonlik haqida yozishda juda ehtiyot bo‘lish kerak — senzatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Jabrlanuvchini aniqlab bo‘lmaydigan tarzda berish, rashkni romantizatsiya qilmaslik, ayolning so‘zlarini shubha ostiga qo‘ymaslik juda muhim. Shu bilan birga, tizimli muammolar haqida gapirish ham zarur: ichki ishlar organlarining roli, himoya mexanizmlarining yetishmasligi, qonun ishlamagan holatlar haqida. Medianing alohida vazifasi bor — jamiyat me’yorlarini o‘zgartirish. Jurnalistlar zo‘ravonlik jinoyat ekanini tushuntirganda, ular aslida yangi madaniyatni shakllantirishga hissa qo‘shadi.
— Sizningcha, tizimda nimalarni o‘zgartirish kerakki, zo‘ravonlikdan jabr ko‘rganlarga yordam yanada samarali bo‘lsin?
— Bizda allaqachon qonunlar bor, bu juda katta qadam. Lekin har bir bo‘g‘in ishlaydigan tizim zarur: milisiya, sudlar, shelterlar, inqiroz markazlari. Mutaxassislar muntazam o‘qitilishi, zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan ayollarning psixologiyasini tushunishi, rasmiy emas, balki sezgir va professional tarzda munosabat bildira olishi juda muhim. Va, albatta, profilaktika kerak. Yoshlar bilan ishlash, tenglik haqida gapirish, munosabatlar hurmatga asoslanishini, nazoratga emasligini tushuntirish zarur.
— Va oxirgi savol. Ushbu “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” davomida ayollar nimani eshitishlarini va eslab qolishlarini xohlaysiz — va undan ham uzoqroq?
— Men har bir ayol bilishini istayman: zo'ravonlik odatiy hol emas. Unga chidash majburiyat emas. Va hech kim sizning hayotingizni, tanangizni, erkinligingizni yoki orzularingizni nazorat qilishga haqli emas. Yordam mavjud. Yo'l qiyin bo'lishi mumkin, ammo u, albatta, erkinlik va xavfsizlikka olib boradi. Va biz — Markaz sifatida, ayollar sifatida, jamiyat sifatida — sizni har bir qadamda qo'llab-quvvatlash uchun shu yerdamiz.
Ushbu nashr Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilgan/birgalikda moliyalashtirilgan. Uning mazmuni uchun faqat Zamonaviy Jurnalistikani Rivojlantirish Markazi mas’ul bo‘lib, u Yevropa Ittifoqining fikrini aks ettirishi shart emas
#ZoravonlikkaQarshi16Kun
— Shirin, “Nihol” markazida ko‘p yillardan beri og‘ir hayotiy vaziyatga tushib qolgan ayollar bilan ishlaydi. Sizningcha, “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” kampaniyasining mamlakatimiz uchun ahamiyati nimada?
— Biz uchun bu kampaniya shunchaki ramziy sana emas. Bu — fuqarolik jamiyati, davlat idoralari, media va ayollarning o‘zlari odatda oila ichida yoki butunlay soyada qoladigan muammolar haqida balandroq va dadilroq gapira boshlaydigan davr. “16 kun” zo‘ravonlik mavzusining ko‘rinadigan, muhokama qilinadigan va eng muhimi, shaxsiy masala emas, balki ijtimoiy muammo sifatida tan olinadigan maydon yaratadi. Ijtimoiy me’yorlar hali ham kuchli bo‘lgan O‘zbekiston uchun bunday ochiq suhbat davrlari ayniqsa muhim.
— Bugungi kunda ayollar Nihol’ga qilayotgan shikoyatlarida zo‘ravonlikning qaysi shakllari eng ko‘p uchraydi? So‘nggi yillarda nimalar o‘zgardi?
— Ochig‘ini aytganda, zo‘ravonlik tobora xilma-xil bo‘lib bormoqda. Biz jismoniy, psixologik va iqtisodiy bosimni, shuningdek, majburlash va nazorat qilish holatlarini ko‘rmoqdamiz. Raqamli zo‘ravonlik tobora keng tarqalgan: tahdidlar, shaxsiy ma’lumotlarni tarqatish va telefon orqali kuzatuv. Bu shafqatsizlikning ko‘payishini emas, balki ayollar zo‘ravonlikni tobora ko‘proq tan olishlarini va bunga chidashlari shart emasligini anglashlarini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda shikoyatlar soni ko‘paydi va bu, paradoksal ravishda, yaxshi belgidir — bu ayollar tizimga ishonishni boshlaganliklarini anglatadi.
— Markaz migrant ayollar bilan ham ishlaydi. Ularning vaziyatini ayniqsa himoyasiz qiladigan omillar qanday?
— Migratsiyaning o‘ziyoq xavflarni oshiradi. Ayol boshqa davlatga boradi, u yerda uning odatiy ijtimoiy tarmog‘i yo‘q, ba’zan huquqiy savodxonligi yetarli emas, ba’zan tilni bilmaydi. Bu uni ish beruvchilar, sheriklar yoki vositachilar tomonidan ekspluatatsiya, aldov va zo‘ravonlikka nisbatan yanada himoyasiz qiladi. Ko‘plab ayollar yordam so‘rashdan qo‘rqadi — deportatsiya qilinishidan yoki ularga ishonilmasligidan cho‘chiydi. Shu sababli, ma’lumot berish ishlari nihoyatda muhim: ayolning qanday huquqlari borligini, qayerga murojaat qilishi mumkinligini tushuntirish, va eng asosiysi — uning xavfsizligi qo‘rquvdan ham muhimroq ekanini anglatish.
— So‘nggi yillarda odam savdosi mavzusi yana dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu muammo ayollar orasida qanchalik jiddiy?
— Judayam jiddiy. Odam savdosi — ko‘pchilik tasavvur qilganidek faqat chetga chiqarib yuborish emas. Bu mamlakat ichidagi ekspluatatsiyani ham o‘z ichiga oladi: mehnat ekspluatatsiyasi, jinsiy ekspluatatsiya, majburiy nikohlar, qarz tuzog‘iga tortish kabi holatlar. Ko‘plab ayollar o‘zini jabrlanuvchi deb ham hisoblamaydi — ular “ishda omadi kelmadi” deb o‘ylaydi. Amalda esa qarzlar, vositachilarning va’dalari yoki oilaviy bosim ayolni haqiqiy tuzoqqa solib qo‘yadi. Bu murakkab, tizimli muammo, va uni faqat tizimli yondashuv orqali hal qilish mumkin: qonunchilikni kuchaytirishdan tortib, yosh ayollar bilan profilaktik ishlargacha.
— Ayollar himoya so‘raganda siz eng ko‘p kuzatadigan to‘siqlar qaysilar?
— Eng og‘ir to‘siqlar — ichki to‘siqlar. Qo‘rquv, uyalish, aybdorlik hissi. Ayol o‘zini aybdor deb o‘ylaydi, “uydagi gapni ko‘chaga chiqarish yaramaydi”, deb ishonadi, qo‘shnilar, qarindoshlar, ba’zan hatto idora xodimlari uni ayblaydi deb o‘ylaydi. Ikkinchi to‘siq — institutsional. Hamma joyda mutaxassislar zo‘ravonlikdan jabr ko‘rganlar bilan ishlash bo‘yicha yetarlicha tayyor emas. Ayolga haqiqiy yordam o‘rniga faqat rasmiy maslahat berilishi mumkin. Uchinchisi — iqtisodiy qaramlik. Moliyaviy mustaqillik bo‘lmaganda, ketish juda qiyin. Shu bois biz “Nihol”da nafaqat huquqiy va psixologik yordam ko‘rsatamiz, balki ayollarning mustaqillikka erishish yo‘lida ularni qo‘llab-quvvatlashga ham harakat qilamiz.
— Sizningcha, media va madaniy kontent zo‘ravonlik va gender tengligi mavzusining qabul qilinishiga qanchalik ta’sir qiladi?
— Juda katta ta’sir qiladi. Odamlar ko‘pincha ijtimoiy me’yorlar ayolning roliga bo‘lgan munosabatni, demak, zo‘ravonlikka nisbatan bag‘rikenglikni qanday shakllantirishini yetarlicha anglamaydi. Bizda bu deyarli hamma narsada namoyon bo‘ladi: teleko‘rsatuvlarda, seriallarda, “madaniy an’ana” yoki “ijobiy tashabbus” sifatida taqdim etiladigan tanlov va loyihalarda. Ammo diqqat bilan qaralsa, ular eskirgan modellarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi: ideallashtirilgan “to‘g‘ri kelin”, uy bekasi ayol, boquvchi erkak. Bu ssenariylar yagona to‘g‘ri model sifatida uzatiladi.
Eng muhimi — media tuzilmalari ba’zan beixtiyor shu stereotiplarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ular aslida yaxshi niyatda bo‘ladi, oilani mustahkamlashni istaydi, lekin gender rollarini qat’iy takrorlaydigan tanlov va loyihalar orqali buning aksi — ayollar huquqlarining cheklanishiga olib keladigan me’yorlarni mustahkamlaydi. Natijada paradoks yuzaga keladi: ayollar huquqlarini himoya qilishga xizmat qilishi kerak bo‘lgan tuzilmalar o‘zlari ayollar keyinchalik diskriminatsiya va zo‘ravonlikka duch keladigan me’yorlarni qayta ishlab chiqaradi.
Biz bu haqda tez-tez suhbatlashamiz va bu me’yorlar jamiyat ongiga qanchalik chuqur singib ketganini ko‘ramiz. Ammo aynan shu tushuncha bizga davom etish uchun motivatsiya beradi — nafaqat qonunchilikni, balki odamlar har kuni ekranlarda va ijtimoiy tarmoqlarda ko‘radigan kontentni ham o‘zgartirish zarur.
— Sizningcha, media qanday ishlashi kerakki, yordam bersin, zarar yetkazmasin?
— Zo‘ravonlik haqida yozishda juda ehtiyot bo‘lish kerak — senzatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Jabrlanuvchini aniqlab bo‘lmaydigan tarzda berish, rashkni romantizatsiya qilmaslik, ayolning so‘zlarini shubha ostiga qo‘ymaslik juda muhim. Shu bilan birga, tizimli muammolar haqida gapirish ham zarur: ichki ishlar organlarining roli, himoya mexanizmlarining yetishmasligi, qonun ishlamagan holatlar haqida. Medianing alohida vazifasi bor — jamiyat me’yorlarini o‘zgartirish. Jurnalistlar zo‘ravonlik jinoyat ekanini tushuntirganda, ular aslida yangi madaniyatni shakllantirishga hissa qo‘shadi.
— Sizningcha, tizimda nimalarni o‘zgartirish kerakki, zo‘ravonlikdan jabr ko‘rganlarga yordam yanada samarali bo‘lsin?
— Bizda allaqachon qonunlar bor, bu juda katta qadam. Lekin har bir bo‘g‘in ishlaydigan tizim zarur: milisiya, sudlar, shelterlar, inqiroz markazlari. Mutaxassislar muntazam o‘qitilishi, zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan ayollarning psixologiyasini tushunishi, rasmiy emas, balki sezgir va professional tarzda munosabat bildira olishi juda muhim. Va, albatta, profilaktika kerak. Yoshlar bilan ishlash, tenglik haqida gapirish, munosabatlar hurmatga asoslanishini, nazoratga emasligini tushuntirish zarur.
— Va oxirgi savol. Ushbu “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” davomida ayollar nimani eshitishlarini va eslab qolishlarini xohlaysiz — va undan ham uzoqroq?
— Men har bir ayol bilishini istayman: zo'ravonlik odatiy hol emas. Unga chidash majburiyat emas. Va hech kim sizning hayotingizni, tanangizni, erkinligingizni yoki orzularingizni nazorat qilishga haqli emas. Yordam mavjud. Yo'l qiyin bo'lishi mumkin, ammo u, albatta, erkinlik va xavfsizlikka olib boradi. Va biz — Markaz sifatida, ayollar sifatida, jamiyat sifatida — sizni har bir qadamda qo'llab-quvvatlash uchun shu yerdamiz.
Ushbu nashr Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilgan/birgalikda moliyalashtirilgan. Uning mazmuni uchun faqat Zamonaviy Jurnalistikani Rivojlantirish Markazi mas’ul bo‘lib, u Yevropa Ittifoqining fikrini aks ettirishi shart emas
#ZoravonlikkaQarshi16Kun