Biz internetni erkinlik makoni deb hisoblashga o‘rganib qolganmiz: xohlasang — surat ulashasan, xohlasang — izoh yozasan, xohlamasang — shunchaki yangiliklarni o‘qiysan. Ammo biz jim turgan taqdirimizda ham izlar qoladi. Har bir bosish, har bir onlayn xarid, cho‘ntagingizda smartfon bilan qilgan har bir sayr mutaxassislar “raqamli iz” deb ataydigan narsani shakllantiradi.
Olimlar hisoblab chiqishicha, 2025-yilga kelib dunyodagi har bir insonga taxminan 5 ming gigabayt raqamli ma’lumot to‘g‘ri keladi. Bu har birimiz haqida yozilgan o‘n minglab kitoblarga teng, faqat biz bu kitoblarni hech qachon ochmagan va yozmagan bo‘lamiz. Bizning suratlarimiz, layklarimiz, marshrutlarimiz, qidiruvlarimiz — barchasi cheksiz raqamli axborot kutubxonasiga aylanadi.
Bu qo‘rqishga yoki “oflayn”ga qochishga sabab emas, balki aksincha, zamonaviy ma’lumotlar olami qanday ishlashini va o‘zimizning raqamli izimiz bizni nimalarga o‘rgatishi mumkinligini tushunish imkoniyatidir.
Raqamli iz nima?
Raqamli iz — bu biz tarmoqda qoldiradigan ma’lumotlar majmuasidir. Uning bir qismi aniq ko‘rinadi: ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, suratlar, elektron xatlar. Buni faol iz deb atashadi. Ammo boshqa tomoni ham bor — passiv iz: tashrif buyurilgan saytlar tarixi, geolokatsiya, qidiruv so‘rovlari, xaridlar haqidagi ma’lumotlar va hatto sahifalarda sarflangan vaqt. U avtomatik tarzda shakllanadi va biz hech narsa maxsus joylashtirmasak ham saqlanib qoladi.
Kim va nima uchun ma’lumotlarni yig‘adi?
Bu ma’lumotlarni raqamli dunyoning turli ishtirokchilari yig‘adi. Ijtimoiy tarmoqlar ularni bizga qiziqishlarga mos yangiliklar va reklama taklif qilish uchun ishlatadi. Banklar tranzaksiyalarni tahlil qilib, shubhali operatsiyalarni o‘z vaqtida bloklashga harakat qiladi. Davlat idoralari ma’lumotlarni statistika va xavfsizlik uchun qo‘llaydi. Kompaniyalar esa xaridorlarning xatti-harakatlarini o‘rganib, yangi mahsulotlar taklif qiladi. Go‘yoki bu faqat nazoratdek tuyulsa-da, aslida raqamli iz bizga qulaylik ham beradi: kerakli saytlar tezroq topiladi, tavsiyalar shaxsiylashtiriladi, firibgarlik xavfi kamayadi.
Bizning izlarimiz o‘ziga xos raqamli profilga yig‘iladi. Bir marta lag‘mon retseptini qidirsangiz, ertasi kuni YouTube sizga oshpazlik videolarini, onlayn-do‘kon esa ziravorlar to‘plamini taklif qiladi. Algoritmlar tarqoq harakatlarni — qidiruv so‘rovlari, xaridlar, layklar, marshrutlarni — bir-biriga bog‘laydi. Natijada bizning qiziqishlarimiz, odatlarimiz va hatto kayfiyatimiz aks etgan portret yuzaga keladi. Ba’zan bu portret bizning o‘zimiz haqimizdagi tasavvurdan ham aniqroq bo‘ladi.
Shu bilan birga, muhim jihatni unutmaslik kerak: raqamli ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanish qonun bilan tartibga solinadi. Xalqaro miqyosda buning asosini BMT hujjatlari belgilaydi — Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-y.) va Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakti(1966-y.), ular shaxsiy hayot daxlsizligi va unga noqonuniy aralashuvdan himoya qilish huquqini mustahkamlaydi. O‘zbekiston ham ushbu Pakt ishtirokchisi bo‘lib, bu normalar milliy shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikning asosini tashkil etadi. Jumladan, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun (2019-y.)da ma’lumotlar bazalarini majburiy ro‘yxatga olish va ularni noqonuniy ishlatganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Ushbu normalar insonning o‘z raqamli izini nazorat qilish va uni kim, qanday shartlarda saqlayotganini bilish imkoniyatini ta’minlash uchun kerak.
Raqamli iz nimasi bilan foydali?
Bunday profil foydali bo‘lishi mumkin. U vaqtni tejaydi, ma’lumot izlashni yengillashtiradi, qiziqishlarga ko‘ra do‘stlar topishga yordam beradi. Ammo raqamli izning boshqa tomoni ham bor. Bir paytlar e’lon qilingan ma’lumotlar biz o‘ylaganimizdan ham uzoqroq muddat internetda yashashi mumkin. Algoritmlar ba’zida xato qilib, insonga o‘ziga xos bo‘lmagan narsalarni ham nisbat berishi mumkin. Ortiqcha shaxsiylashtirish esa ba’zida “filtr pufagi”ga aylanishi mumkin.
Raqamli izni butunlay o‘chirib tashlashning imkoni yo‘q. Lekin biz uni boshqarishni o‘rganishimiz mumkin. Buni oddiy qadamlar orqali amalga oshirish mumkin:
Raqamli izning yana bir muhim jihati shuki, biz vafot etganimizdan keyin ham ma’lumotlarimiz bilan nima bo‘lishi masalasidir. Yuridik amaliyotda bu “raqamli meros” deb ataladi: akkauntlar, yozishmalar, suratlar va hatto virtual xaridlar o‘n yillab mavjud bo‘lib qolishi mumkin. Ba’zi hollarda bunday “raqamli profillar” egasisiz ham “yashayverib”, shunday deb ataluvchi **“raqamli zombilar”**ga aylanadi. Bu mavzu tobora dolzarb bo‘lib bormoqda va alohida muhokamani talab qiladi.
Raqamli iz — bu hayotimizning bir qismi, barmoq izlari qadar real. U bizga zamonaviy servislaridan foydalanishda yordam beradi, dunyoni qulayroq va tezroq qiladi. Ammo uning biz uchunmi yoki bizga qarshimi ishlashi — bu faqat bizning o‘zimizga bog‘liq. Oxir-oqibat raqamli iz — bu internet biz haqimizda nimani bilishi emas, balki bizning o‘zimiz dunyoga nimani aytishga tayyorligimizdir.
Olimlar hisoblab chiqishicha, 2025-yilga kelib dunyodagi har bir insonga taxminan 5 ming gigabayt raqamli ma’lumot to‘g‘ri keladi. Bu har birimiz haqida yozilgan o‘n minglab kitoblarga teng, faqat biz bu kitoblarni hech qachon ochmagan va yozmagan bo‘lamiz. Bizning suratlarimiz, layklarimiz, marshrutlarimiz, qidiruvlarimiz — barchasi cheksiz raqamli axborot kutubxonasiga aylanadi.
Bu qo‘rqishga yoki “oflayn”ga qochishga sabab emas, balki aksincha, zamonaviy ma’lumotlar olami qanday ishlashini va o‘zimizning raqamli izimiz bizni nimalarga o‘rgatishi mumkinligini tushunish imkoniyatidir.
Raqamli iz nima?
Raqamli iz — bu biz tarmoqda qoldiradigan ma’lumotlar majmuasidir. Uning bir qismi aniq ko‘rinadi: ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, suratlar, elektron xatlar. Buni faol iz deb atashadi. Ammo boshqa tomoni ham bor — passiv iz: tashrif buyurilgan saytlar tarixi, geolokatsiya, qidiruv so‘rovlari, xaridlar haqidagi ma’lumotlar va hatto sahifalarda sarflangan vaqt. U avtomatik tarzda shakllanadi va biz hech narsa maxsus joylashtirmasak ham saqlanib qoladi.
Kim va nima uchun ma’lumotlarni yig‘adi?
Bu ma’lumotlarni raqamli dunyoning turli ishtirokchilari yig‘adi. Ijtimoiy tarmoqlar ularni bizga qiziqishlarga mos yangiliklar va reklama taklif qilish uchun ishlatadi. Banklar tranzaksiyalarni tahlil qilib, shubhali operatsiyalarni o‘z vaqtida bloklashga harakat qiladi. Davlat idoralari ma’lumotlarni statistika va xavfsizlik uchun qo‘llaydi. Kompaniyalar esa xaridorlarning xatti-harakatlarini o‘rganib, yangi mahsulotlar taklif qiladi. Go‘yoki bu faqat nazoratdek tuyulsa-da, aslida raqamli iz bizga qulaylik ham beradi: kerakli saytlar tezroq topiladi, tavsiyalar shaxsiylashtiriladi, firibgarlik xavfi kamayadi.
Bizning izlarimiz o‘ziga xos raqamli profilga yig‘iladi. Bir marta lag‘mon retseptini qidirsangiz, ertasi kuni YouTube sizga oshpazlik videolarini, onlayn-do‘kon esa ziravorlar to‘plamini taklif qiladi. Algoritmlar tarqoq harakatlarni — qidiruv so‘rovlari, xaridlar, layklar, marshrutlarni — bir-biriga bog‘laydi. Natijada bizning qiziqishlarimiz, odatlarimiz va hatto kayfiyatimiz aks etgan portret yuzaga keladi. Ba’zan bu portret bizning o‘zimiz haqimizdagi tasavvurdan ham aniqroq bo‘ladi.
Shu bilan birga, muhim jihatni unutmaslik kerak: raqamli ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanish qonun bilan tartibga solinadi. Xalqaro miqyosda buning asosini BMT hujjatlari belgilaydi — Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-y.) va Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakti(1966-y.), ular shaxsiy hayot daxlsizligi va unga noqonuniy aralashuvdan himoya qilish huquqini mustahkamlaydi. O‘zbekiston ham ushbu Pakt ishtirokchisi bo‘lib, bu normalar milliy shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikning asosini tashkil etadi. Jumladan, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun (2019-y.)da ma’lumotlar bazalarini majburiy ro‘yxatga olish va ularni noqonuniy ishlatganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Ushbu normalar insonning o‘z raqamli izini nazorat qilish va uni kim, qanday shartlarda saqlayotganini bilish imkoniyatini ta’minlash uchun kerak.
Raqamli iz nimasi bilan foydali?
Bunday profil foydali bo‘lishi mumkin. U vaqtni tejaydi, ma’lumot izlashni yengillashtiradi, qiziqishlarga ko‘ra do‘stlar topishga yordam beradi. Ammo raqamli izning boshqa tomoni ham bor. Bir paytlar e’lon qilingan ma’lumotlar biz o‘ylaganimizdan ham uzoqroq muddat internetda yashashi mumkin. Algoritmlar ba’zida xato qilib, insonga o‘ziga xos bo‘lmagan narsalarni ham nisbat berishi mumkin. Ortiqcha shaxsiylashtirish esa ba’zida “filtr pufagi”ga aylanishi mumkin.
Raqamli izni butunlay o‘chirib tashlashning imkoni yo‘q. Lekin biz uni boshqarishni o‘rganishimiz mumkin. Buni oddiy qadamlar orqali amalga oshirish mumkin:
- ijtimoiy tarmoqlar va brauzerdagi maxfiylik sozlamalarini tekshirish;
- akkauntlar uchun ikki bosqichli himoyani yoqish;
- eski va ishlatilmayotgan profillarni o‘chirish;
- Google yoki Facebook kabi servislar orqali o‘z ma’lumotlaringiz tarixini muntazam ko‘rib chiqish;
- qaysi ma’lumot bilan bo‘lishishni ongli ravishda hal qilish.
Raqamli izning yana bir muhim jihati shuki, biz vafot etganimizdan keyin ham ma’lumotlarimiz bilan nima bo‘lishi masalasidir. Yuridik amaliyotda bu “raqamli meros” deb ataladi: akkauntlar, yozishmalar, suratlar va hatto virtual xaridlar o‘n yillab mavjud bo‘lib qolishi mumkin. Ba’zi hollarda bunday “raqamli profillar” egasisiz ham “yashayverib”, shunday deb ataluvchi **“raqamli zombilar”**ga aylanadi. Bu mavzu tobora dolzarb bo‘lib bormoqda va alohida muhokamani talab qiladi.
Raqamli iz — bu hayotimizning bir qismi, barmoq izlari qadar real. U bizga zamonaviy servislaridan foydalanishda yordam beradi, dunyoni qulayroq va tezroq qiladi. Ammo uning biz uchunmi yoki bizga qarshimi ishlashi — bu faqat bizning o‘zimizga bog‘liq. Oxir-oqibat raqamli iz — bu internet biz haqimizda nimani bilishi emas, balki bizning o‘zimiz dunyoga nimani aytishga tayyorligimizdir.