Sun’iy intellekt biologik qurol yaratishni o‘rgata boshlaganda: nima uchun yangi tadqiqotlar raqamli huquqlarning kelajagi haqida savol tug‘dirmoqda
2026-yilning bahori va yozida Amerikaning ikki nufuzli nashri — The New York Times va The Wall Street Journal — ayni bir muammoga bag‘ishlangan surishtiruvlarni e’lon qildi. Bir-biridan mustaqil ravishda olib borilgan tadqiqotlar natijasida jurnalistlar xavotirli xulosaga kelishdi: zamonaviy sun’iy intellekt tizimlari foydalanuvchilarga xavfli biologik agentlar va zaharli moddalarni yaratish bo‘yicha batafsil ko‘rsatmalar taqdim eta oladi.
The New York Times nashrining yozishicha, til modellarini sinovdan o‘tkazishga taklif qilingan bioxavfsizlik mutaxassislari ma’lum patogenlarni o‘zgartirish usullari hamda ularning ehtimoliy tarqalish ssenariylarini tavsiflovchi javoblarni olishga muvaffaq bo‘lgan. Mutaxassislardan biri — Stenford universiteti professori Devid Relman javoblar mazmunidan shu qadar hayratga tushganini tan olib, sinov yakunlangach, o‘ziga kelib olish uchun sayrga chiqishga majbur bo‘lganini aytgan.
Bir necha oy o‘tgach, The Wall Street Journal xabar berishicha, eng yirik til modellaridan biri yangilangandan so‘ng, foydalanuvchilar biologik qurol va zaharlar yaratish haqida ommaviy ravishda savollar bera boshladilar. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, ba’zi javoblar bosqichma-bosqich ko‘rsatmalarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, biologiya mutaxassislari ularni texnik jihatdan ishonchli deb tan olishgan.
Shuni ta’kidlash joizki, gap sun’iy intellektning mustaqil ravishda biologik qurol yaratishi yoki professional olimning o‘rnini bosa olishi haqida ketmayapti. Biroq har ikki tadqiqot ancha muhimroq bir tendensiyani ko‘rsatmoqda: generativ sun’iy intellekt murakkab ilmiy bilimlar bilan inson o‘rtasidagi intellektual vositachiga aylanib, ixtisoslashgan ma’lumotlarni olish uchun mavjud to‘siqni sezilarli darajada pasaytirmoqda.
Xavfning yangi tabiati O‘nlab yillar davomida raqamli texnologiyalar, avvalo, axborotni saqlash va tarqatish vositasi sifatida qaraldi. Qidiruv tizimlari hujjatlarni topish imkonini berdi, elektron kutubxonalar ilmiy nashrlardan foydalanish imkoniyatini yaratdi, ixtisoslashtirilgan ma’lumotlar bazalari esa tadqiqotlar natijalarini o‘rganishga xizmat qildi.
Generativ sun’iy intellekt axborot bilan o‘zaro aloqaning tabiatini tubdan o‘zgartirdi.
An’anaviy qidiruvdan farqli ravishda, til modellari mavjud materiallarni shunchaki topib bermaydi. Ular ulkan hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qiladi, turli manbalardagi axborotni o‘zaro bog‘laydi, mantiqiy aloqalarni shakllantiradi va foydalanuvchiga tayyor, tizimlashtirilgan javobni taqdim etadi. Bundan tashqari, ular tushuntirishni suhbatdoshning bilim darajasiga moslashtirishi, aniqlashtiruvchi savollarga javob berishi va muhokamani izchil rivojlantirishi mumkin.
Aynan mana shu xususiyat biologik xavfsizlik bo‘yicha mutaxassislarni tashvishga solmoqda. Agar ilgari insonga ilmiy adabiyotlar bilan ishlash uchun jiddiy professional bilimlar talab etilgan bo‘lsa, bugungi kunda ushbu intellektual ishning katta qismini modelning o‘zi bajaradi.
Shunday qilib, xavf alohida ilmiy nashrlarning mavjudligida emas, balki sun’iy intellektning tarqoq bilimlarni birlashtirib, ularni amaliyotda qo‘llash mumkin bo‘lgan ko‘rsatmalarga aylantira olish qobiliyatidadir.
Ikki maqsadli axborot Xalqaro huquqda ikki maqsadli (dual-use) texnologiyalar va bilimlar tushunchasi uzoq vaqtdan beri mavjud. Bu tinch maqsadlarda ham, harbiy yoki jinoiy maqsadlarda ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ishlanmalarni anglatadi.
Bunday texnologiyalarga yadro tadqiqotlari, kimyo sanoati, biotexnologiyalar, kriptografiya va zamonaviy fanning boshqa ko‘plab yo‘nalishlari kiradi.
Sun’iy intellekt ham asta-sekin yangi ikki maqsadli texnologiyaga aylanmoqda./ Sun’iy intellekt asta-sekin ikki maqsadli yangi texnologiyaga aylanmoqda.
Bir tomondan, u olimlarga genetik ma’lumotlarni tahlil qilishda yordam beradi, dori-darmonlarni ishlab chiqishni tezlashtiradi, shaxsiylashtirilgan tibbiyot rivojiga ko‘maklashadi va ulkan hajmdagi ilmiy ma’lumotlarni qayta ishlashni osonlashtiradi.
Boshqa tomondan, ayni shu imkoniyatlar zarar yetkazish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni izlashni sezilarli darajada osonlashtirishi mumkin.
Generativ sun’iy intellektning o‘ziga xos jihati shundaki, u yangi xavfli bilimlarni yaratmaydi. U allaqachon mavjud bo‘lgan bilimlarni ancha qulay, tushunarli va tizimlashtirilgan shaklda taqdim etadi.
Shu sababli ekspertlar tobora ko‘proq yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi xavfi haqida emas, balki allaqachon to‘plangan ilmiy axborotdan foydalanish imkoniyatining sifat jihatidan o‘zgarishi haqida gapirmoqda.
Axborot erkinligi va jamoat xavfsizligi o‘rtasida Inson huquqlari rivojlanishi tarixi shuni ko‘rsatadiki, axborotni izlash va olish erkinligi hech qachon mutlaq huquq sifatida qaralmagan.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 19-moddasi har bir insonning axborotni izlash, olish va tarqatish huquqini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, mazkur hujjat ushbu huquqni cheklashga, agar bunday cheklovlar milliy xavfsizlik, jamoat tartibi, aholi salomatligi yoki boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilish uchun zarur bo‘lsa, yo‘l qo‘yadi.
Xuddi shunday yondashuv Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasining 10-moddasida ham mustahkamlangan.
Generativ sun’iy intellekt paydo bo‘lishidan oldin ushbu normalarni qo‘llash nisbatan tushunarli edi. Davlat ayrim materiallarning tarqatilishini cheklashi, davlat sirini tashkil etuvchi axborotni e’lon qilishni taqiqlashi yoki taqiqlangan moddalarni tayyorlash bo‘yicha ko‘rsatmalarning tarqatilishiga yo‘l qo‘ymasligi mumkin edi.
Biroq generativ sun’iy intellekt vaziyatni sezilarli darajada murakkablashtirdi.
Agar ilgari xavfli axborot muayyan hujjat yoki nashr shaklida mavjud bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda u foydalanuvchi bilan har bir alohida muloqot davomida model tomonidan yangidan shakllantirilishi mumkin. Har bir javob real vaqt rejimida yaratiladi va avvalgi javobdan farq qilishi mumkin.
Demak, tartibga solish obyekti endilikda axborotning o‘zi emas, balki uni yaratish jarayoniga aylanmoqda.
Tartibga solish uchun yangi vazifalar Aynan shuning uchun ham so‘nggi yillarda yirik xalqaro tashkilotlar sun’iy intellektni tartibga solishga alohida e’tibor qarata boshladi.
Yevropa Ittifoqining sun’iy intellekt to‘g‘risidagi reglamenti (EU AI Act) ilk bor faoliyatning turli sohalarida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan universal sun’iy intellekt modellariga nisbatan maxsus talablarni joriy etmoqda. Bunday talablar jumlasiga tizimli xavflarni baholash, mustaqil sinovlar o‘tkazish, natijalarni hujjatlashtirish va modellardan xavfli maqsadda foydalanishning oldini olish mexanizmlarini joriy etish kiradi.
Shunga o‘xshash yondashuv Yevropa Kengashining sun’iy intellekt, inson huquqlari, demokratiya va qonun ustuvorligi to‘g‘risidagi hadli konvensiyasida ham mavjud bo‘lib, u sun’iy intellektning inson huquqlari va jamoat xavfsizligiga ehtimoliy ta’sirini bunday tizimlar hayot siklining barcha bosqichlarida hisobga olishni talab qiladi.
Shu bilan birga, xalqaro tartibga solish hozircha asosiy savolga aniq javob bera olmayapti: xavfli axborotni cheklashning joiz chegarasi bilan bilim olish erkinligiga haddan tashqari aralashuv o‘rtasidagi chegara qayerdan o‘tadi?
Kim javobgar bo‘lishi kerak? Bir necha yil avval asosiy munozara sun’iy intellektning xatolari uchun ishlab chiquvchi javobgar bo‘ladimi, degan savol atrofida kechgan edi.
Bugun masala ancha murakkab ko‘rinishga ega.
Agar foydalanuvchi ataylab xavfli moddani yaratish bo‘yicha ko‘rsatmalar olishga harakat qilsa, ehtimoliy jinoyat uchun javobgarlik, avvalo, foydalanuvchining o‘ziga yuklanishi aniq.
Biroq boshqa bir savol ham paydo bo‘lmoqda: ishlab chiquvchi o‘z modelidan foydalanishning bunday ssenariylarini oldindan nazarda tutishga qanchalik majbur?
Zamonaviy kompaniyalar allaqachon ko‘plab himoya mexanizmlarini joriy etmoqda — so‘rovlarni filtrlash, axborotning ayrim toifalarini generatsiya qilishga maxsus cheklovlar o‘rnatish, mustaqil ekspertlar ishtirokida modellarni ichki sinovdan o‘tkazish (red teaming). Biroq The New York Times va The Wall Street Journal surishtiruvlari mavjud mexanizmlarni hozircha to‘liq samarali deb bo‘lmasligini ko‘rsatmoqda.
Modellarning imkoniyatlari kengayib borgani sari ularning xavfsizligini ta’minlash vazifasi yanada murakkablashadi.
Bu munozara O‘zbekiston uchun nimani anglatadi? O‘zbekiston raqamli transformatsiya dasturlarini faol amalga oshirmoqda, elektron davlat boshqaruvini rivojlantirmoqda, davlat sektorida, bank tizimida, ta’lim va biznesda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etmoqda.
Bugungi kunda asosiy e’tibor qonuniy ravishda yangi texnologiyalarning afzalliklariga — boshqaruv samaradorligini oshirish, jarayonlarni avtomatlashtirish va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan.
Biroq xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, xavf-xatarlarni boshqarishning huquqiy mexanizmlarini ham parallel ravishda shakllantirish zarur.
Kelajakda milliy qonunchilik muqarrar ravishda qator savollarga javob berishi kerak bo‘ladi: generativ modellar yetkazib beruvchilari majburiy xavf-xatarlarni baholashdan o‘tishi shartmi; eng kuchli tizimlarni mustaqil sinovdan o‘tkazish qanday amalga oshirilishi kerak; ularning ishlashi shaffofligiga qanday talablar qo‘yilishi lozim va tegishli nazoratni kim amalga oshiradi.
Bu savollarga javoblar sun’iy intellekt davrida raqamli huquqlarning kelajagi haqidagi kengroq munozaraning bir qismiga aylanmoqda.
The New York Times va The Wall Street Journal surishtiruvlari ayrim til modellarining kamchiliklaridan ko‘ra ko‘proq narsani — raqamli texnologiyalar rivojining yangi bosqichi boshlanayotganini ko‘rsatmoqda.
Sun’iy intellekt shunchaki axborot qidirish vositasi bo‘lishdan to‘xtab, asta-sekin murakkab ilmiy tushunchalarni sharhlaydigan, ma’lumotlarni tahlil qiladigan va deyarli har qanday bilim sohasida amaliy tavsiyalar bera oladigan universal intellektual yordamchiga aylanib bormoqda.
Shu sababli internet va qidiruv tizimlari uchun ishlab chiqilgan an’anaviy huquqiy yondashuvlar endi yetarli emas.
Raqamli qonunchilikning keyingi avlodi ikki teng darajadagi qadriyat — bilimlardan erkin foydalanish huquqini saqlab qolish va jamoat xavfsizligini ta’minlash o‘rtasidagi muvozanatni izlashiga to‘g‘ri keladi.
Yaqin yillarda sun’iy intellektning rivojlanishi va jamiyatning ushbu texnologiyalarga bo‘lgan ishonch darajasi ko‘p jihatdan ushbu muvozanatni qanchalik muvaffaqiyatli topishga bog‘liq bo‘ladi.