Янгиликлар

Mualliflik huquqi va sun’iy intellekt

So‘nggi vaqtlarda O‘zbekistonda ko‘plab ommaviy axborot vositalari va jurnalistlar turli sun’iy intellekt (SI) asoslangan xizmatlardan foydalanishni boshladilar. Eng ommaviy bo‘lgan xizmatlar qatoriga ChatGPT, Midjorney, Gemini va boshqalar kiritilgan.
Amaliy jihatdan, SI yordamida yaratilgan materiallar mualliflik huquqining ob’ektlariga kirish-kirmasligi muhim savol sifatida ko‘riladi.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida SI tushunchasining ta’rifi yo‘q. Shu sababli, Vikipediyada berilgan ta’rifdan foydalanish mumkin.
«Sun’iy intellekt – sun’iy intellektual tizimlarning insonning an’anaviy ravishda o‘ziga xos bo‘lgan ijodiy vazifalarni bajarish xususiyati; intellektual mashinalarni, xususan intellektual kompyuter dasturlarini yaratish ilmi va texnologiyasi».
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi Qonunida mualliflik huquqining ob’ektlariga kirmaydigan materiallar ro‘yxati belgilangan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi Qonuni 8-moddasining 1-qismining 6-bandida nazarda tutilgan: «inson tomonidan individual asar yaratishga bevosita yo‘naltirilgan ijodiy faoliyatsiz maxsus ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan texnik vositalar yordamida olingan natijalar».
Ya’ni, texnik vositalar (yoki ular majmuasi) yordamida inson ijodiy faoliyatisiz yaratilgan materiallar mualliflik huquqi ob’ektlariga kirmaydi. Bunday texnik vositalar qatoriga, SI ham kiradi, chunki SI asosan kompyuterlar, dasturlar va ma’lumotlar bazalari bo‘lib, ular foydalanuvchining tegishli SIga yo‘naltirilgan so‘rovlari asosida ma’lum natijalarni chiqarish uchun o‘zaro ta’sir o‘tkazadi.
Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga muvofiq, insonning ijodiy faoliyatisiz SI yordamida yaratilgan materiallar mualliflik huquqi ob’ektlariga kirmaydi. Demak, bunday materiallar O‘zbekiston Respublikasining Qonuni va xalqaro shartnomalari bilan belgilangan mualliflik huquqi ob’ektlariga berilgan muhofazaga ega bo‘lmaydi. Agar boshqa ommaviy axborot vositalari SI yordamida yaratilgan materiallaringizni ishlatsa, siz buni taqiqlash imkoniga ega bo‘lmaysiz.
Amalda bu shunday ma’noni anglatadiki, agar maqola, foto, video yoki SI yordamida yaratilgan va ommaviy axborot vositalarida chop etilgan boshqa materiallar uchinchi shaxslar tomonidan tegishli ommaviy axborot vositasi yoki jurnalistning roziligisiz qayta chop etilsa, buni mualliflik huquqini buzish deb hisoblamaydi, chunki bunday materiallar mualliflik huquqi ob’ektlari bo‘lmaganligi sababli qonunchilik bilan himoyalanmaydi.
Shuningdek, SIdan foydalanib «dipfeyklar» yaratish, ya’ni haqiqiy bo‘lmagan foto, video va audio materiallarni yaratish masalasi ham ommaviy axborot vositalari va jurnalistlar faoliyatida ko‘p uchraydigan dolzarb masalalardan biridir.
Bu yerda shunga tushunish kerakki, «dipfeyklar»ga ham mualliflik huquqi tarqalmaydi, ammo «dipfeyklar» boshqa qonunchilikni buzishi mumkin. Masalan, «dipfeyklar» pornografik materiallarni yoki ma’lum shaxslarga tuhmat, haqorat mazmunidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Bunday hollarda bunday «dipfeyklar»ni yaratuvchi va tarqatuvchilar O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga muvofiq javobgarlikka tortilishi mumkin.