«Zo‘ravonlik — shaxsiy fojia emas»: Kamola Arslanova OAV nimani noto‘g‘ri qilayotgani va buni qanday tuzatish mumkinligi haqida

Uy ichidagi va genderga asoslangan zo‘ravonlik hanuzgacha O‘zbekistondagi eng yopiq, ochiq muhokama qilinmaydigan mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. AFEW International tomonidan hamkorlar bilan birgalikda, Yevropa Ittifoqining moliyaviy ko‘magida amalga oshirilayotgan “Inklyuziv rivojlanish uchun imkoniyatlarni kengaytirish: ayollar va yoshlar bilan ishlovchi O‘zbekiston fuqarolik jamiyati tashkilotlarini mustahkamlash” loyihasi doirasidagi “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” media-kampaniyasi doirasida inson huquqlari va gender tengligi bo‘yicha ekspert Kamola Arslanova jurnalistikadagi eskirgan yondashuvlar nega jamiyatga muammoni to‘liq ko‘rishga xalaqit berayotganini tushuntiradi.

Uy ichidagi yoki genderga asoslangan zo‘ravonlik haqida gap ketganda, jurnalistlar materiallarida siz eng ko‘p qaysi tipik xatolarni kuzatasiz?

Eng ko‘zga tashlanadigan xato — barqaror gender stereotiplarini takrorlashdir. Bunda ayol ojiz yoki qaram holatda, erkak esa doimo ustun yoki tajovuzkor sifatida tasvirlanadi. Bunday yondashuv voqelikni buzib ko‘rsatadi va zo‘ravonlikni ijtimoiy shartlangan muammo sifatida ko‘rishga to‘sqinlik qiladi.

Bunday mavzularni yoritish yuqori darajadagi sezgirlikni talab etadi. Sizningcha, jurnalistlar murakkab savollardan qochmagan holda qahramonlarni “qayta jarohatlamaslik”ni qanday o‘rganishlari mumkin?

Eng muhimi — suhbat formatini oldindan qahramonga tushuntirib berish. Murakkab mavzularni ehtiyotkorlik bilan, bosimsiz ko‘tarish kerak, shunda inson allaqachon boshdan kechirgan zaiflik holati yana takrorlanmaydi. Intervyu hurmat va ochiqlik asosida qurilganda, qahramon o‘zini xavfsizroq his qiladi va chuqurroq ochiladi. Aynan shunday amaliyot mediada axloqiy ishlashning poydevoriga aylanadi.

Jurnalistlar uchun o‘z uslubi va kasbiy odatlarida nimani o‘zgartirish eng qiyin?

Eng qiyin jihat — yillar davomida “ayollik burchlari” va “oilaviy totuvlik” haqidagi stereotiplarni takrorlab kelgan odatiy tildan voz kechishdir. Avvallari me’yoriydek tuyulgan ko‘plab iboralar, aslida, jabrlanuvchining so‘zlarini shubha ostiga qo‘yadi va bilvosita tajovuzkorni oqlaydi. Shuningdek, asosiy urg‘u voqea syujeti emas, balki insonning huquqlari va xavfsizligiga qaratilgan yondashuvga o‘tish ham oson emas. Bu esa o‘z kasbiy reflekslarini doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.

Sizningcha, tahririyatlar zo‘ravonlik mavzusini chuqurroq anglashga yordam beradigan, stereotiplarni kuchaytirmaydigan materiallar tayyorlash uchun qaysi yo‘nalishda harakat qilishi kerak?

Zo‘ravonlikni oddiy maishiy kelishmovchilik sifatida tasvirlashdan voz kechib, uning ildiz sabablarini chuqur tahlil qilish lozim. Mavzuni iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy kontekstda ochib berish o‘quvchiga zo‘ravonlik to‘satdan paydo bo‘lmasligini, balki tengsizlik hukm surgan muhitda shakllanishini anglashga yordam beradi. Psixologiya, huquq va ijtimoiy ish sohalaridagi mutaxassislarni jalb etish materiallarning mazmunini sezilarli darajada boyitadi. Bunday yondashuv OAVni an’anaviy qarashlarni mustahkamlovchi emas, balki bilim va tushuncha beruvchi manbaga aylantiradi.

Jurnalistlar gender kun tartibini shakllantirishda qanday rol o‘ynaydi? OAV zo‘ravonlik va tenglik bilan bog‘liq madaniy me’yorlarga real ta’sir ko‘rsata oladimi?

Jurnalistlar so‘z tanlovi, mavzular va qahramonlar orqali kun tartibini shakllantiradi. Ular stereotiplarni mustahkamlashi ham, ayollar va erkaklarni teng huquqli subyektlar sifatida ko‘rsatish orqali ularni o‘zgartirishi ham mumkin. Bunday yondashuv asta-sekin jamiyatda ijtimoiy jihatdan maqbul deb qabul qilinadigan tasavvurlarga ta’sir qiladi. OAV nafaqat O‘zbekiston hayotini aks ettiradi, balki uning qanday yo‘nalishda o‘zgarishini ham belgilaydi.

So‘nggi yillarda zo‘ravonlik haqida shaxsiy hikoyalar orqali so‘zlovchi materiallar ko‘paydi. Bu qanchalik samarali? Va xabardor qilish bilan shaxsiy fojiani ekspluatatsiya qilish o‘rtasidagi chegara qayerda?

Shaxsiy hikoyalar statistik ma’lumotlar ortida real taqdirlar turganini ko‘rsatadi, bu esa mavzu ko‘pincha tabu bo‘lib kelgan O‘zbekistonda ayniqsa muhim. Biroq insonning fojiasi hissiy bosim vositasiga yoki sensatsiyaga aylantirilmasligi kerak. Agar qahramon nima e’lon qilinishini anglab yetgan bo‘lsa va o‘z tajribasiga hurmatni his etsa, material ma’rifiy vazifani bajaradi. Etik jurnalistika diqqatni jarohat tafsilotlariga emas, balki mazmun va ma’noga qaratadi.

Zo‘ravonlik mavzusida ham ko‘plab OAV “bosiluvchanlik”ka intilayotgani haqida nima deya olasiz? Etik jurnalistika va samarali material taqdimotini uyg‘unlashtirish mumkinmi?

Bunday mavzularda bosish ortidan quvish ko‘pincha faktlarning buzilishiga va stigmaning kuchayishiga olib keladi. Shok effektiga qurilgan sarlavhalar jabrlanganlarga ham, mavzuning jamiyat tomonidan qabul qilinishiga ham zarar yetkazadi. Shu bilan birga, sifatli va chuqur yondashuv auditoriyada ishonch uyg‘otadi va kamroq e’tibor tortmaydi. Zo‘ravonlik mavzusi sariq matbuot uslubida yoritilishi mumkin ham, lozim ham emas.

Zo‘ravonlikning oldini olishda OAV qanday rol o‘ynaydi? Agar maqsad alohida holatlar haqida xabar berish emas, balki ularning oldini olish bo‘lsa, qaysi format va yondashuvlar eng samarali?

OAV zo‘ravonlik qanday mexanizmlar orqali rivojlanishini tushuntirish, shuningdek, himoya imkoniyatlari — ishonch telefonlari, “himoya orderi” va boshqa choralar haqida ma’lumot berish orqali profilaktikaga hissa qo‘sha oladi. Inson qayerga murojaat qilishi va xavfli vaziyatdan chiqish uchun qanday qadamlar qo‘yishi mumkinligini ko‘rsatib beradigan materiallar ayniqsa samaralidir. Podkastlar, videolar, yo‘riqnomalar kabi ma’rifiy formatlar odamlarning harakat qilishga tayyorligini mustahkamlaydi. OAV zo‘ravonlikni shaxsiy fojia emas, balki ijtimoiy muammo sifatida ko‘rsatganida, uning oldini olish uchun zarur sharoitlar shakllanadi.

Siz tahririyatlar faoliyati dinamikasini kuzatasiz. Jurnalistlarning gender savodxonligi yetarlimi? Ularga nimalar keskin yetishmayapti?

Mavzuga qiziqish ortgan, biroq tizimli bilimlar hanuz yetarli emas. Ko‘pincha jurnalistlar o‘ylamasdan ishlatilgan iboralar viktimbleymingni kuchaytirishi va ayol “o‘zi aybdor” degan tasavvurni yuzaga keltirishi mumkinligini anglab yetmaydi. Muntazam treninglar, tahririyat ichki standartlari hamda gender va zo‘ravonlik bilan bog‘liq mavzularni yoritish uchun aniq mezonlarning ishlab chiqilishi materiallar sifatini sezilarli darajada oshirishi, jurnalistlarga mavzuni yanada aniq, mas’uliyat bilan va kamroq buzilishlar bilan yetkazishga yordam berishi mumkin.

Ijtimoiy tarmoqlarda zo‘ravonlik, gender va ayollar huquqlari mavzusida dezinformatsiya ko‘paymoqda. OAV bunday narrativlarga qanday qarshi tura oladi va ularni tasodifan kuchaytirib yubormaslik uchun nima qilishi kerak?

OAV tasdiqlangan ma’lumotlarga tayanishi va ijtimoiy tarmoqlarda faol tarqalayotgan bo‘lsa ham, feyklarni kuchaytirmasligi lozim. Miflarni yorqin shaklda takrorlash emas, balki xotirjam tarzda aynan qayerda buzib talqin qilinayotganini tushuntirish muhim. Tahlil va mutaxassislar izohlari suhbatni faktlar tomon yo‘naltirishga yordam beradi.

Zo‘ravonlik masalalarida auditoriyaning mediasavodxonlik darajasini qanday baholaysiz? Ular uchun nimani tushunish yoki qabul qilish eng qiyin?

Mediasavodxonlik asta-sekin oshib bormoqda, biroq ko‘pchilik hanuz zo‘ravonlikni faqat jismoniy shaklda tasavvur qiladi. Jamiyatga psixologik, iqtisodiy va raqamli bosim turlari ham mavjudligi va keng tarqalganini yetkazish zarur. Eng qiyin jihat — mas’uliyatni jabrlanuvchiga yuklaydigan odatiy qarashlardan voz kechishdir. OAVning ma’rifiy faoliyati bu tasavvurni o‘zgartirishga xizmat qiladi.

Raqamli zo‘ravonlik, onlayn nafrat va xafagarchilik (harassment) tobora media voqeligiga aylanmoqda. Ayollar raqamli muhitda o‘zini himoya qilish uchun qaysi vosita va ko‘nikmalarni egallashi kerak?

Ayollar uchun asosiy xavfsizlik vositalarini bilish muhim. Tahdidlarni, ayniqsa xafagarchilik va shaxsiy ma’lumotlarga kirishga urinishlarni tanib olish ko‘nikmasi zaruratga aylandi. Dalillarni qayd etish va zarur hollarda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilish mumkinligini bilish ham muhimdir.

Qonunchilik haqida gapiradigan bo‘lsak: bugun sizningcha nima muhimroq — yangi qonunlar qabul qilishmi yoki jurnalistlar va davlat tuzilmalarining kompetensiyalarini o‘zgartirishmi?

O‘zbekistonda qonunchilik bazasi sezilarli darajada kengaydi, biroq qonunlarning samaradorligi ularning qanday qo‘llanilishiga bog‘liq. Jurnalistlar sodir bo‘layotgan jarayonlarning mazmunini to‘g‘ri yetkazishi, auditoriyani chalg‘itmasligi muhim. Davlat tuzilmalari esa murojaatlar bilan to‘g‘ri ishlashi va jabrlanganlarni har bir bosqichda qo‘llab-quvvatlashi lozim. Eng yaxshi natija puxta qonunchilik va malakali mutaxassislar uyg‘unligida erishiladi.

Zo‘ravonlik va teng huquqlilik haqidagi diskursni o‘zgartirishda ayollar medialari, platformalari va tashabbuslari qanday rol o‘ynaydi? Bugun ularning soni va ta’siri yetarlimi?

Ayollar medialari ko‘pincha yirik tahririyatlar doirasidan tashqarida qolib ketadigan suhbatlar uchun maydon yaratadi. Ular ayollar tajribasini tasvirlash uchun yangi tilni shakllantiradi va zo‘ravonlikning tizimli sabablari borligini jamiyatga ko‘rsatishga yordam beradi. Aynan shu tashabbuslar yirik OAV darajasida ham kuchaytirilishi lozim bo‘lgan yo‘nalishni belgilab beradi.

Zo‘ravonlik mavzusining ideal media aksini qanday tasvirlagan bo‘lardingiz? Bunday hikoyalarni yoritishda “sog‘lom” standart qanday bo‘lishi kerak?

E’tibor markazida dramatik syujet emas, balki insonning o‘zi turishi kerak. Hurmatli til, faktlarning aniqligi va ayblov ohangining yo‘qligi — yetuk yondashuvning asosidir. Sodir bo‘layotgan voqealarning sabablarini tushuntirish, mas’uliyatni qurbon emas, balki tajovuzkor zimmasiga yuklash muhim. Bunday yoritish jamiyatga muammoni chuqurroq anglash va yechimlar izlashga yordam beradi.

Yakunida: “Zo‘ravonlikka qarshi 16 kun” davomida har bir tahririyat, har bir jurnalist va har bir qiz nimani eshitib, yodda saqlab qolishini istardingiz?

Jurnalistlar shuni yodda tutishi kerakki, ularning so‘zlari jamiyatning zo‘ravonlikka munosabatini shakllantiradi va nafaqat jabrlanganlarga, balki barchamiz uchun qaysi me’yorlar, kutilmalar va xulq-atvor modellari maqbul bo‘lib borishiga ta’sir ko‘rsatadi. Halol va e’tiborli jurnalistika madaniyatni o‘zgartirish va ishonchni mustahkamlashga qodir. Qizlar esa o‘z xavfsizligi va ovozi muhimligini, yordam esa haqiqatdan ham mavjudligini bilishi kerak. Bu 16 kun — hurmat va himoya me’yor bo‘lib shakllanadigan makonni birgalikda yaratishimiz mumkinligini eslatib turadi.