O‘zbekistonda prokuror nazoratini raqamlashtirish

O‘zbekistonda prokuratura organlari faoliyatini - jinoyatlar to‘g‘risidagi arizalarni ro‘yxatga olishdan tortib, sud qarorlarini ijro etishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli raqamlashtirish rejalashtirilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev tergov va nazorat jarayonlari samaradorligi va shaffofligini oshirish uchun ularga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha topshiriq berdi.

3-noyabr kuni Bosh prokuraturada o‘tkazilgan taqdimotda raqamli prokuror nazoratini joriy etish, tergov harakatlarini tekshirish va nazorat qilishni avtomatlashtirish bo‘yicha takliflar taqdim etildi. Ishlab chiquvchilarning fikricha, ushbu tizim xodimlarning harakatlarini real vaqt rejimida kuzatish, qonun buzilishlarini tezkor aniqlash va hozirga qadar ko‘pincha qo‘lda olib boriladigan hisobotlarni tayyorlash vaqtini qisqartirish imkonini beradi.

Bugungi kunda mamlakatda jinoiy ish materiallarining katta qismi hali ham qog‘ozda saqlanmoqda. Bu esa tergov samaradorligini pasaytirmoqda: yil boshidan buyon sudlar tomonidan protsessual qonunbuzilishlar sababli 637 ta ish qo‘shimcha tergovga qaytarilgan. Yangi tizim bu muammolarni bartaraf etib, inson omili ta’sirini kamaytirishi kerak.

Biroq, tergov jarayonlarini raqamlashtirish raqamli huquqlar va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish sohasida ham muhim masalalarni ko‘taradi. Huquqni muhofaza qilish sohasida sun’iy intellektni avtomatlashtirish va qo‘llash suiiste’molchilik xavfini bartaraf etish va tergov ishtirokchilarining ma’lumotlarini ishonchli himoya qilishni ta’minlash uchun shaffof nazorat mexanizmlarini talab qiladi.

Prezident raqamli jinoyatlarni tergov qilish sohasida huquqni muhofaza qiluvchi organlar salohiyatini mustahkamlash uchun sun’iy intellekt, kiber va raqamli huquq yo‘nalishlarida kadrlar tayyorlashni boshlash bo‘yicha topshiriq berdi. Bu texnologiyalar qonunga emas, balki texnologiyalar qonunga xizmat qiladigan zamonaviy huquqiy infratuzilmani shakllantirish yo‘lidagi asosiy qadam bo‘lishi mumkin.

Raqamlashtirish nafaqat prokuraturaga ta’sir qiladi. Prezidentning so‘zlariga ko‘ra, xarid qilish tartib-taomillarini avtomatlashtirish orqali 2025-yilda 7,5 trillion so‘m mablag‘ tejalgan, aholi va tadbirkorlarga 1 mingga yaqin turdagi davlat xizmatlari masofadan turib ko‘rsatilmoqda. Shu bilan birga, davlat organlari tomonidan qabul qilingan 7 mingdan ortiq noqonuniy qarorlar va 12,5 mingdan ortiq tadbirkorlar huquqlarining buzilishi aniqlangan.

Shu bois qonunlar ijrosi ustidan masofaviy nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish, davlat idoralari harakatlarining qonuniyligini tekshirish jarayonini to‘liq raqamlashtirish taklifi bildirildi.

Agar islohot raqamli adolat - ochiqlik, ma’lumotlarni himoya qilish va hisobdorlik tamoyillariga rioya qilgan holda amalga oshirilsa, prokuror nazoratini raqamlashtirish shunchaki texnologik yangilanish emas, balki raqamli davrda qonun ustuvorligini mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadam bo‘lishi mumkin.