Янгиликлар

Internetda raqamli iz

Raqamli iz – bu bizning Internetdagi faoliyatimizning yozuvi bo'lib, u raqamli texnologiyalar bilan o'zaro aloqamizdan so'ng qoladi. Raqamli izga saytlarni ko'rib chiqish, elektron pochta xabarlarini yuborish, ijtimoiy tarmoqlarda chop etilgan postlar, layklar va repostlar kiradi.
Har bir harakat Internetda iz qoldiradi. Har yili foydalanuvchining raqamli izi ko'proq hajmga ega bo'ladi va uning afzalliklari va qiziqishlari, kasbiy hayoti va boshqa ko'p narsalar haqida to'liq tasavvurga ega bo'lishga imkon beradi. Raqamli iz Internetdan foydalanish natijasida paydo bo'ladi. Foydalanuvchi haqida ma'lumotlarni saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar yig'adi.
Foydalanuvchining har qanday harakati iz qoldiradi:

  • Veb-sahifalarni ko'rish: Har safar foydalanuvchi saytga kirganda, bu tashrif haqida ma'lumot saqlanishi mumkin. Bu IP-manzil, sahifalar va saytga sarflangan vaqtni o'z ichiga oladi.
  • Ijtimoiy tarmoqlar: Postlar, layklar, sharhlar va hatto shaxsiy chatlardagi yozishmalar ijtimoiy tarmoqlarda raqamli iz yaratadi.
  • Elektron pochta: Har bir yuborilgan yoki qabul qilingan elektron pochta raqamli izning bir qismidir.
  • Tezkor xabar almashish xizmatlari (messengerlar): Xabar almashish, raqamli fayllarni yuborish, ochiq guruhlarni yaratish.
  • Mobil ilovalardan foydalanish: Smartfonlardagi ilovalar foydalanuvchi faoliyati, joylashuvi va boshqa ma'lumotlarni kuzatishi mumkin.
  • Onlayn xaridlar: Marketpleyslarda xaridlar tarixi, kredit karta ma'lumotlari va yetkazib berish manzillari elektron tijorat dunyosida raqamli iz yaratadi.
Raqamli iz qasddan yaratilishi mumkin. Masalan, reklama va obro'ni boshqarish (PR) uchun. Bu foydalanuvchi ma'lum bir maqsad bilan o'zi haqida ma'lumot joylashtiradigan boshqariladigan jarayondir.
Raqamli iz WhatsApp va Telegram kabi messenjerlarda yaratiladi. Platformalar keng tarqalgan bo'lib, har bir foydalanuvchi raqamli makonda iz qoldiradi, masalan:

  • Xabarlar va chatlar: Messengerlar barcha chatlar tarixini, shu jumladan shaxsiy va guruh suhbatlarini saqlaydi. Ushbu ma'lumotlar bulutli serverlarda saqlanadi.
  • Kontaktlar va guruhlar: Kontaktlar va guruhlarda ishtirok etish haqida ma'lumot ham raqamli izning bir qismidir.
  • Mediafayllar va hujjatlar: Yuborilgan va qabul qilingan barcha mediafayllar va hujjatlar iz qoldiradi va chatlar tarixidan mavjud bo'lishi mumkin.
  • Joylashuv: Agar siz messenger orqali joylashuvingizni bo'lishsangiz, ushbu ma'lumot ham qayd etiladi va saqlanadi.
  • Kanallar va botlar: Kanallarda ishtirok etish va botlar bilan o'zaro aloqalar ham sizning raqamli izingizning bir qismidir.
Hozirgi zamonaviy dunyoda har bir kishi raqamli xizmatlardan foydalanuvchi hisoblanadi. Bu raqamlashtirish diktalagan zaruratdir. Raqamli iz foydalanuvchilar huquqlariga va manfaatlariga ijobiy va salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Raqamli iz – bu zamonaviy dunyoda bizning hayotimizning muhim qismi bo'lib, uni boshqarish yanada dolzarb bo'lib bormoqda. U qanday paydo bo'lishini va qanday oqibatlarga olib kelishini tushunish bizning onlayn faoliyatimizni yaxshiroq nazorat qilish va shaxsiy ma'lumotlarimizni himoya qilish imkonini beradi.
Foydalanuvchi uchun afzalliklar:

  • Shaxsiylashtirish: Raqamli iz shaxsiylashtirilgan takliflar va xizmatlarni taqdim etishga imkon beradi. Masalan, YouTube yoki Netflixdagi tavsiyalar foydalanuvchining oldingi ko'rishlar tarixiga asoslanadi.
  • Obro'ni boshqarish: Maqolalar va maqsadli nashrlar yordamida foydalanuvchilar o'zlarining onlayn obro'larini nazorat qilishlari va Internetda ular haqidagi ma'lumotlarni faol boshqarishlari mumkin.
  • Shaxsiy brend: Raqamli iz yaratish va uni qo'llab-quvvatlash foydalanuvchilarga shaxsiy brendlarini rivojlantirish va targ'ib qilishga yordam beradi. Bu mutaxassislar, freelancerlar va tadbirkorlar uchun ko'rinish va obro'ni oshirishning asosiy vositasidir.
  • Xizmatlarni yaxshilash: Foydalanuvchilarning raqamli izini tahlil qilish kompaniyalarga foydalanuvchi xatti-harakatlari va afzalliklari asosida o'z mahsulotlari va xizmatlarini yaxshilashga yordam beradi.
Foydalanuvchi uchun xavflar:

  • Maxfiylik va konfidensiallik: Raqamli iz shaxsiy ma'lumotlarning noqonuniy ishlatilishiga olib kelishi mumkin. Ko'p miqdordagi shaxsiy ma'lumotlarni yig'ish va saqlash, ularning sizib chiqishi va foydalanuvchi roziligisiz yoki habarsiz ishlatilish xavfini oshiradi.
  • Raqamli dosye: Kompaniyalar va xizmatlar raqamli iz orqali foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini yig'adi, tahlil qiladi va foydalanuvchi xatti-harakatlari va afzalliklarini tushunish uchun ma'lumotlarni qayta ishlaydi, bu esa kompaniyalarga mos mahsulotlar va xizmatlarni taklif qilish imkonini beradi.
  • Obro'ga putur yetishi: Raqamli izimizga beparvo munosabat bizning obro'imizga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi eski nomaqbul postlar potensial ish beruvchilar tomonidan topilishi mumkin.
  • Shaxsiy ma'lumotlarni yig'ish: Raqamli iz shaxsiy ma'lumotlardan iborat. Shaxsiy ma'lumotlar ism, manzil, telefon raqami, elektron pochta manzili kabi shaxsni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan har qanday ma'lumotni o'z ichiga oladi.
Raqamli izni boshqarish bo'yicha tavsiyalar:

  • Maxfiylik sozlamalaridan foydalaning: Ko'pchilik ijtimoiy tarmoqlar va onlayn xizmatlarda maxfiylik sozlamalari mavjud bo'lib, ular sizning ma'lumotlaringizni kim ko'rishini nazorat qilish imkonini beradi. Ularni ishonchli shaxslar sizning ma'lumotlaringizga kirishi mumkin bo'lgan tarzda sozlang.
  • Brauzer tarixi va cookie-fayllarni muntazam tozalang: Bu Internetda bo'lganingizdan so'ng qoladigan ma'lumotlar miqdorini kamaytirishga yordam beradi. Inkognito rejimi yoki maxfiy rejimdan foydalaning, shunda onlayn faoliyatingizning izlarini minimallashtirasiz.
  • Shaxsiy ma'lumotlarga ehtiyotkorlik bilan yondashing: Telefon raqamlari, manzillar, bank kartalari ma'lumotlarini Internetda umumiy kirishda joylashtirmang.
Ijtimoiy tarmoqlarda maxfiylik va shaxsiy huquqlarni himoya qilish masalasi asosiy tahdid sifatida ko'rib chiqiladi. BMT Bosh Assambleyasining A/RES/68/167-sonli rezolyutsiyasi a'zo davlatlarni quyidagilarga chaqiradi:

  • raqamli texnologiyalar va kommunikatsiyalar kontekstida shaxsiy hayot daxlsizligini hurmat qilish va himoya qilish huquqini hurmat qilish va himoya qilish;
  • ushbu huquqlarni buzilishiga barham berish chora-tadbirlarini ko'rish va bunday buzilishlarning oldini olish sharoitlarini yaratish, shu jumladan ushbu milliy qonunchilikning xalqaro inson huquqlari bo'yicha xalqaro majburiyatlariga muvofiqligini ta'minlash;
  • xabarlarni kuzatish, ularni ushlab qolish va shaxsiy ma'lumotlarni yig'ish, shu jumladan ommaviy kuzatuv, ushlab qolish va yig'ish bilan bog'liq tartib, amaliyot va qonunchilikni ko'rib chiqish, xalqaro inson huquqlari bo'yicha barcha majburiyatlarini to'liq va samarali bajarilishini ta'minlash yo'li bilan shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilish;
  • davlatlar tomonidan xabarlarni kuzatish, ularni ushlab qolish va shaxsiy ma'lumotlarni yig'ish bo'yicha shaffoflikni ta'minlaydigan va javobgarlikni ta'minlaydigan yangi mustaqil, samarali ichki nazorat mexanizmlarini yaratish yoki mavjudlarini davom ettirish.
Hujjat raqamli texnologiyalar sharoitida shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilish muhimligini ta'kidlaydi. O'zbekiston Respublikasida shaxsiy ma'lumotlar, shaxsiy hayotni himoya qilish va fuqarolarning nomoddiy huquqlarini himoya qilish bo'yicha qonunchilik amal qiladi. Shaxsiy ma'lumotlarni noqonuniy yig'ish va qayta ishlash, shaxsiy hayot haqidagi ma'lumotlarni oshkor qilish uchun ma'muriy va jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan.