Jurnalistlar uchun raqamli huquqlar bo‘yicha tadqiqot qo‘llanmasi 1-qism. Internet erkinligi va raqamli huquqlar
Ushbu tadqiqot qo‘llanmasi raqamli huquqlar, internet siyosati va texnologiyalar rivojiga bag‘ishlangan eng nufuzli xalqaro tadqiqotlar, tahliliy hisobotlar va ekspert platformalari bo‘yicha amaliy qo‘llanma sifatida tayyorlangan. U raqamli transformatsiya, texnologiyalar va ularning jamiyatga ta’siri haqida materiallar tayyorlaydigan jurnalistlar, tadqiqotchilar, talabalar va tahlilchilar uchun mo‘ljallangan.
Bugungi kunda internet erkinligi raqamli davrda inson huquqlari holatini belgilovchi asosiy mezonlardan biri sifatida qaralmoqda. Axborot olish imkoniyati, o‘z fikrini onlayn tarzda bildirish erkinligi, senzura va raqamli ta’qiblardan himoyalanish — jurnalistika, ijtimoiy muhokamalar hamda fuqarolik faolligi tobora onlayn makonga ko‘chib borayotgan hozirgi zamonaviy raqamli muhitning asosini tashkil etadi.
Shu bilan birga, internet nafaqat imkoniyatlar maydoni, balki tobora kuchayib borayotgan cheklovlar zonasiga ham aylanmoqda. Davlat tomonidan tartibga solish, saytlarni bloklash, onlayn OAVga bosim o‘tkazish, shuningdek, internetni butunlay uzib qo‘yish holatlari axborotdan foydalanish va asosiy huquqlarni amalga oshirishga ta’sir qiluvchi nazorat vositalariga aylanmoqda. Ushbu jarayonlar tizimli tahlil va muntazam monitoringni talab etadi.
Mazkur bo‘limda internet erkinligi darajasini baholash, raqamli cheklovlar tendensiyalarini aniqlash hamda xavfsizlik, tartibga solish va foydalanuvchilar huquqlari o‘rtasidagi muvozanat qanday o‘zgarayotganini tushunishga yordam beruvchi asosiy xalqaro tadqiqotlar va indekslar jamlangan. Jurnalistlar uchun ushbu manbalar nafaqat ma’lumotlar bazasi, balki faktlarni tekshirish, qiyosiy tahlil qilish va materiallarda dalillar keltirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Internet erkinligi - Freedom on the Net (Freedom House) https://freedomhouse.org/report/freedom-net Hisobot 1941-yilda tashkil etilgan, demokratiya va inson huquqlari bo‘yicha tadqiqotlar bilan shug‘ullanadigan Freedom House xalqaro nohukumat tashkiloti tomonidan tayyorlanmoqda. Har yili o‘tkaziladigan tadqiqot turli mamlakatlardagi internet erkinligi darajasini baholab, senzura, saytlarni bloklash, onlayn ommaviy axborot vositalariga bosim o‘tkazish va foydalanuvchilarni ta’qib qilishni tahlil qiladi.
Raqamli huquqlar tadqiqotlari - Access Now Digital Rights Research (Access Now) https://www.accessnow.org Hisobotlar raqamli huquqlar va internet erkinliklarini himoya qilish bilan shug‘ullanadigan Access Now xalqaro inson huquqlari tashkiloti tomonidan chop etiladi. Tashkilot raqamli muhitda internet senzurasi, tarmoq uzilishlari, foydalanuvchilar xavfsizligi va inson huquqlari uchun xavflarni tahlil qiladi.
Texnologik kompaniyalar mas’uliyati indeksi - Corporate Accountability Index (Ranking Digital Rights) https://rankingdigitalrights.org Tadqiqot Ranking Digital Rights xalqaro tadqiqot tashabbusi tomonidan o‘tkaziladi, u eng yirik internet-kompaniyalar va platformalarni shaffoflik, foydalanuvchi ma’lumotlarini himoya qilish va raqamli huquqlarga rioya qilish darajasi bo‘yicha baholaydi.
Internet filtratsiyasi tadqiqoti - Internet Filtering Project (OpenNet Initiative) https://opennet.net Loyiha Toronto universiteti, Garvard universiteti va Kembrij universitetining akademik tadqiqot markazlari tomonidan yaratilgan. Tadqiqot turli mamlakatlardagi davlat senzurasi va internet-kontentni filtrlashni tahlil qiladi.
Internet erkinligi tadqiqotlari - Electronic Frontier Foundation Research (EFF) https://www.eff.org/issues/internet-freedom Raqamli huquqlarni himoya qilish bo‘yicha eng yirik xalqaro tashkilotlardan biri bo‘lgan Electronic Frontier Foundation (EFF) tomonidan chop etiladi. Tadqiqotlar internetda so‘z erkinligi, foydalanuvchilarni himoya qilish va raqamli texnologiyalarning huquqiy masalalariga bag‘ishlangan.
Internet uzilishlarini monitoringi- Internet Disruption Monitoring (NetBlocks) https://netblocks.org NetBlocks - bu internet uzilishlari, tarmoq cheklovlari va senzurani real vaqt rejimida kuzatib boruvchi xalqaro tashkilot bo‘lib, raqamli cheklovlar bo‘yicha tahliliy hisobotlarni chop etadi.
Texnologik kompaniyalarning shaffoflik hisobotlari - Transparency Reports (Global Network Initiative) https://globalnetworkinitiative.org Tadqiqotlar texnologik kompaniyalar, inson huquqlari tashkilotlari va akademik institutlarning xalqaro koalitsiyasi bo‘lgan Global Network Initiative tomonidan chop etilgan. Hisobotlar kompaniyalarning davlatlarning senzura va foydalanuvchi ma’lumotlariga kirish talablariga qanday javob berishini tahlil qiladi.
Global Internet Report (Internet Society) https://www.internetsociety.org/resources/global-internet-report Tadqiqot ochiq va xavfsiz internetni rivojlantirish bilan shug‘ullanadigan Internet Society xalqaro tashkiloti tomonidan tayyorlanmoqda. Hisobotda internetga kirish imkoniyati, raqamli infratuzilmaning rivojlanishi va internet boshqaruvi muammolari tahlil qilingan.
Internet uzilishlari hisoboti - KeepItOn hisoboti (hozir kirish) https://www.accessnow.org/keepiton Hisobotni Access Now tashkiloti KeepItOn global kampaniyasi doirasida e’lon qiladi, u davlatlar tomonidan internetni o‘chirish holatlarini hujjatlashtiradi va ularning iqtisodiyot, jamiyat va inson huquqlariga ta’sirini tahlil qiladi.
Dunyodagi erkinlik - Freedom in the World (Freedom House) https://freedomhouse.org/report/freedom-world Freedom House tashkiloti tomonidan e’lon qilinadigan siyosiy huquqlar va fuqarolik erkinliklarining yillik global indeksi. Hisobot turli mamlakatlarda internet erkinligi, so‘z erkinligi va demokratiya holatini baholashni o‘z ichiga oladi.