Botsitting: sun’iy intellekt nazoratiga ketgan vaqt uchun kim haq to‘laydi?

Kompaniyalar sun’iy intellektni birinchi navbatda vaqtni tejash uchun joriy etmoqda. Neyron tarmoqlarga hujjatlarni tayyorlash, ma’lumotlarni tahlil qilish, xatlar yozish, ma’lumotlarni qidirish, hisobotlarni shakllantirish va hatto ish uchrashuvlarini rejalashtirish vazifasi yuklatiladi.

Biroq avtomatlashtirish bilan birga ishning yangi turi paydo bo‘ladi, uni ko‘pincha hech kim alohida hisobga olmaydi: xodim tizimga kontekstni tushuntirishi, so‘rovni bir necha marta qayta yozishi, olingan natijani tekshirishi, xatolarni tuzatishi va shundan keyingina undan ishda foydalanishi kerak bo‘ladi.

Tadqiqotchilar bunday faoliyatni botsitting - tom ma’noda "botni nazorat qilish" deb atashadi.

Bu yerda nafaqat texnologiyalar samaradorligi masalasi yuzaga keladi. Agar sun’iy intellektdan foydalanish mehnat jarayonining bir qismiga aylansa, uning xatolari uchun kim javobgar bo‘lishi, sun’iy intellekt natijalarini tekshirish vaqti ish vaqti sifatida hisobga olinishi kerakmi va ish beruvchi xodimlarni nazorat qilishni avtomatlashtirishda qanchalik uzoqqa borishi mumkinligini tushunish zarur.

O‘n bir soat tejalgan vaqt — va deyarli bir ish kuni tekshiruvga sarflanadi

2026-yil avgust oyida Harvard Business Review nashri Rebekka Xinds va Pol Leonardining sun’iy intellektdan foydalanishda yashirin mehnat xarajatlari haqidagi tadqiqotini e’lon qildi.

Mualliflar AQSh, Buyuk Britaniya va Avstraliyada asosan kompyuterlar va raqamli vositalar bilan bog‘liq bo‘lgan 6 ming nafar ishchi o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalarini keltiradi.

So‘rovda qatnashganlarning 75 foizi sun’iy intellekt tufayli samaraliroq bo‘lganini ta’kidladi. O‘rtacha olganda, texnologiyalar haftasiga taxminan 11 soatlik ishni avtomatlashtirish imkonini berdi.

Biroq, respondentlarning atigi 13 foizi sun’iy intellektni joriy etish tashkilot natijalarining sezilarli darajada yaxshilanishiga olib kelganini ma’lum qildi.

Bunday uzilishning sabablaridan biri texnologiyaning o‘ziga xizmat ko‘rsatish uchun sarflanishi kerak bo‘lgan vaqtdir.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ishchilar bunga haftasiga o‘rtacha 6,4 soat — deyarli to‘liq ish kunini bag‘ishlaydilar.

Tizimga kerakli kontekstni taqdim etish uchun taxminan 2,3 soat, xatolarni topish va tuzatish uchun 2,2 soat va natijalarni ishlatishdan oldin tekshirish uchun yana 1,7 soat vaqt ketadi.

Natijada paradoks yuzaga keladi: texnologiya haqiqatan ham ishning bir qismini insondan tezroq bajaradi, ammo shu bilan birga yangi ish — texnologiyaning o‘zini nazorat qilishni yaratadi.

Sun’iy intellekt nazorati mehnat vazifasining bir qismiga aylanganda

Yuridik nuqtai nazardan bu yerda muhim savol tug‘iladi: bu vaqt kimga tegishli?

Tasavvur qilaylik, ish beruvchi yuristdan shartnomalar loyihalarini tayyorlashda sun’iy intellektdan foydalanishni talab qilyapti. Tizim hujjatni bir necha daqiqada yaratadi, ammo keyin mutaxassis qonunchilikka havolalarni tekshirish, iboralarni tuzatish va xatolarni bartaraf etish uchun bir soat vaqt sarflaydi.

Rasmiy jihatdan sun’iy intellekt hujjatning dastlabki variantini tayyorlash jarayonini tezlashtirdi. Aslida esa xodim o‘z mehnat vazifalarini bajarishda davom etdi.

Shu sababli, ish beruvchi tomonidan taqdim etilgan vosita bilan ishlash uchun zarur bo‘lgan vaqtni avtomatik ravishda xodimning «o‘zi uchun» bajaradigan faoliyati sifatida baholab bo‘lmaydi.

O‘zbekiston Mehnat kodeksi mehnat munosabatlarini xodim tomonidan muayyan mehnat funksiyasining bajarilishi va ish beruvchining tegishli mehnat jarayonini tashkil etish majburiyati asosida belgilaydi. Yangi texnik vositaning paydo bo‘lishi o‘z-o‘zidan ushbu munosabatlarning mohiyatini o‘zgartirmaydi.

Agar tashkilot muayyan sun’iy intellekt tizimidan foydalanishni talab qilsa va uning natijalarini tekshirish topshiriqni bajarish uchun obyektiv ravishda zarur bo‘lsa, bunday tekshiruv amalda mehnat jarayonining bir qismiga aylanadi.

Bu, ayniqsa, mehnat unumdorligini baholashda muhim ahamiyatga ega.

Xodimning mehnat faoliyatini faqat sun’iy intellekt natijani qanchalik tez yaratgani asosida baholab bo‘lmaydi. Natijani amalda foydalanishga yaroqli holga keltirish uchun xodim sarflagan vaqtni ham hisobga olish zarur.

Sun’iy intellekt xatosi uchun kim javobgar

Ikkinchi masala yanada murakkabroq.

Sun’iy intellekt hujjatni noto‘g‘ri tahlil qilishi, mavjud bo‘lmagan sud amaliyotini o‘ylab topishi, qonunchilikni noto‘g‘ri talqin qilishi yoki muhim ma’lumotlarni o‘tkazib yuborishi mumkin.

Ammo sun’iy intellektdan foydalanish o‘z-o‘zidan inson yoki tashkilot mas’uliyatining yo‘qolishini anglatmaydi. O‘zbekistonda bunday yondashuvning yorqin namunasi allaqachon mavjud.

LexAI davlat huquqiy platformasi foydalanuvchilarni sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan javoblarda xatolar, noaniqliklar yoki nomuvofiqliklar bo‘lishi mumkinligi haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ogohlantiradi. Tizim faoliyati natijalari tavsiyaviy xarakterga ega, shu bois foydalanuvchilarga muhim huquqiy masalalar yuzasidan huquqshunos va advokatlarga murojaat qilish tavsiya etiladi.

Mehnat munosabatlari uchun bu tamoyil yanada kengroq ahamiyatga ega.

Agar ish beruvchi sun’iy intellektni mehnat jarayoniga joriy etsa, kamida uchta masalani oldindan belgilash zarur: tizim qaysi qarorlarni mustaqil ravishda qabul qilishi mumkinligi, qaysi natijalar inson tomonidan majburiy tarzda tekshirilishi kerakligi va yakuniy qaror uchun kim javobgar bo‘lishi.

Ayniqsa, xodimlarning huquqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan qarorlar — ishga qabul qilish, mehnat samaradorligini baholash, mukofotlash, lavozimda ko‘tarish yoki mehnat munosabatlarini tugatish bilan bog‘liq masalalarda ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim.

«Buni algoritm hal qildi» degan jumlaning o‘zi ish beruvchining qarorini asoslash uchun yetarli bo‘la olmaydi.

Sun’iy intellekt va xodimlarning shaxsiy ma’lumotlari

Korporativ sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanishda ayniqsa dolzarb bo‘lib borayotgan yana bir muammo bor - bu shaxsiy ma’lumotlardir.

Sun’iy intellektni foydali qilish uchun xodimlar ko‘pincha unga katta hajmdagi kontekstni taqdim etadilar. Bu kompaniya hujjatlari, yozishmalar, mijozlar ma’lumotlari, hamkasblar haqidagi ma’lumotlar, shartnoma loyihalari, moliyaviy ma’lumotlar yoki ichki hisobotlar bo‘lishi mumkin.

Ammo ma’lumotni texnik jihatdan neyrotarmoqqa yuklash imkoniyati hali buni qilish huquqiga ega bo‘lish degani emas.

O‘zbekiston Konstitutsiyasining 31-moddasi har bir insonning shaxsiy hayoti daxlsizligi, shaxsiy va oilaviy sir, yozishmalar va boshqa xabarlar sir saqlanishi, shuningdek, shaxsga doir ma’lumotlarini himoya qilish huquqini kafolatlaydi. Shaxs o‘zi haqidagi noto‘g‘ri ma’lumotlarni tuzatishni hamda noqonuniy ravishda to‘plangan yoki ularni saqlash uchun huquqiy asosini yo‘qotgan ma’lumotlarni yo‘q qilishni talab qilish huquqiga ega.

Bu masala «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi Qonun bilan yanada batafsil tartibga solinadi.

Xususan, 19-modda shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berish maqsadlari ularni to‘plashda e’lon qilingan maqsadlarga mos kelishini talab qiladi. Agar qayta ishlash maqsadi o‘zgarsa, mulkdor yoki operator yangi maqsadga muvofiq ma’lumotlarni qayta ishlash uchun subyektning roziligini olishi kerak.

Qonun mutanosiblik prinsipini ham belgilaydi: ishlov berilayotgan axborotning hajmi va xarakteri uni qayta ishlash maqsadlari va usullariga muvofiq bo‘lishi kerak.

Bu bevosita korporativ sun’iy intellektga taalluqlidir.

Masalan, tashkilot kadrlar hisobi uchun xodimning shaxsiy ma’lumotlariga ega bo‘lsa, bu ushbu ma’lumotlardan begona sun’iy intellekt tizimini o‘rgatishda avtomatik ravishda foydalanish yoki xodimning mehnat unumdorligini tahlil qilish uchun tashqi servisga uzatish mumkinligini anglatmaydi.

Bunday ishlov berish uchun tegishli huquqiy asos mavjud bo‘lishi lozim.

Bundan tashqari, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonunning 21-moddasi shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berishga rozilik olish va uni chaqirib olish tartibini belgilaydi.

Sun’iy intellekt xodimni kuzata boshlasa-chi?

Sun’iy intellekt xodimga yordam berish uchun emas, balki uni nazorat qilish uchun ishlatilganda chegara yanada noziklashadi.

Zamonaviy tizimlar dasturlarga kirish vaqtini, bajarilgan vazifalar sonini, yozishmalarni, kompyuterdagi faollikni, topshiriqlarni bajarish muddatlarini va boshqa ko‘plab raqamli izlarni tahlil qila oladi.

Ushbu ma’lumotlarga asoslanib, algoritm xodimlar reytingini shakllantirishi yoki rahbarga samaradorlikning pasayishi haqida xabar berishi mumkin.

Ish beruvchi nuqtayi nazaridan bu boshqaruv vositasidir. Huquq nuqtayi nazaridan — muayyan shaxs haqidagi, uning mehnat holatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni qayta ishlash.

Shu sababli avtomatlashtirish shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish va mehnat kafolatlari to‘g‘risidagi qonunchilik talablarini bekor qilmaydi.

Bundan tashqari, O‘zbekistonning davlat siyosati shuni ko‘rsatadiki, bunday texnologiyalarni joriy etish axborot xavfsizligi va maxfiylik talablari bilan uyg‘unlashtirilishi kerak.

Masalan, davlat fuqarolik xizmatini rivojlantirish strategiyasida kadrlar jarayonlarini raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash nazarda tutilgan, shu bilan birga shaxsiy ma’lumotlarning oshkor etilishining oldini olish va ularning maxfiyligini ta’minlash zarurligi alohida ko‘rsatilgan.

Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasida esa shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik va axborot xavfsizligi talablariga rioya qilgan holda katta hajmdagi ma’lumotlarni yaratish va ulardan foydalanish ko‘zda tutilgan.

Boshqacha aytganda, raqamlashtirishning o‘zi mavjud huquqiy kafolatlardan voz kechish uchun asos bo‘la olmaydi.

Xodim samarasiz avtomatlashtirishning bepul «operatori»ga aylanmasligi kerak

HBR tadqiqoti yana bir muammoga e’tibor qaratadi: sun’iy intellekt bilan bog‘liq xarajatlarning katta qismi rahbariyat uchun deyarli ko‘rinmas bo‘lib qolmoqda.

Kompaniya hujjat neyron tarmoq yordamida bir daqiqada yaratilganini ko‘radi. Ammo xodim keyinchalik faktlarni tekshirish, xatolarni tuzatish va yo‘qolgan kontekstni tiklash uchun sarflagan 40 daqiqasi ko‘rinmasligi mumkin.

Natijada xodim mehnatini noto‘g‘ri baholash xavfi yuzaga keladi.

Ilgari hujjat tayyorlash uchun ikki soat, sun’iy intellekt joriy etilgandan so‘ng esa bir soat vaqt sarflangan bo‘lsa, avtomatlashtirish haqiqatan ham tejamkorlikni ta’minladi.

Ammo agar neyrotarmoq matnni besh daqiqada yaratsa, shundan so‘ng xodim uni bir yarim soat davomida tuzatishi kerak bo‘lsa, "hujjat besh daqiqada yaratilgan" ko‘rsatkichi haqiqiy unumdorlik haqida deyarli hech narsa demaydi.

Shuning uchun tashkilotlar nafaqat ulangan sun’iy intellekt xizmatlari yoki ular yordamida yaratilgan hujjatlar sonini, balki inson nazorati narxini ham hisobga olishlari muhimdir.

Aks holda, ishning bir qismi shunchaki ko‘rinmas bo‘lib qoladi.

Ish beruvchi sun’iy intellektdan foydalanishga majburlay oladimi?

Sun’iy intellektning o‘zi korporativ axborot tizimi, elektron pochta yoki maxsus dastur kabi bir vositadir.

Shu bois, ish jarayonida muayyan raqamli vositalardan foydalanish, umuman olganda, ish beruvchi tomonidan mehnatni tashkil etish va xodimning mehnat vazifalari doirasida belgilanishi mumkin.

Lekin bu texnologiyadan hech qanday qoidalarsiz foydalanish mumkin degani emas.

Agar sun’iy intellektni joriy etish shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berish, maxfiy axborotni uchinchi tomon servislariga uzatish, xodimlarni avtomatlashtirilgan tarzda baholash yoki ish jarayonlarini sezilarli darajada o‘zgartirishni nazarda tutsa, tashkilot tegishli qonunchilik talablarini hisobga olishi shart.

Bundan tashqari, ish beruvchining sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha ichki qoidalarni tasdiqlab olishi maqsadga muvofiqdir.

Masalan, tashqi neyrotarmoqlarga qanday ma’lumotlarni yuklash taqiqlanganini, qaysi hujjatlar inson tomonidan majburiy tekshirilishi kerakligini, qaysi vazifalar uchun sun’iy intellektdan foydalanishga ruxsat etilishi-yu, qaysilari uchun ruxsat etilmasligini va yakuniy natija uchun kim javobgar ekanini aniqlab olish zarur.

Bu nafaqat xodimlarni himoya qilish uchun kerak. Bunday qoidalar, avvalo, tashkilotning o‘z huquqiy xatarlarini kamaytiradi.

Asosiy masala — qancha xodim sun’iy intellektdan foydalanayotganida emas.

Sun’iy intellektning keng yoyilishi mehnatning mohiyatini asta-sekin o‘zgartirmoqda.

Haqiqatan ham, kundalik vazifalarning bir qismi mashinaga topshiriladi. Shu bilan birga, insonning yangi vazifasi yuzaga keladi: tizimga kontekstni tushuntirish, uni nazorat qilish, xatolarni aniqlash va yakuniy qarorni qabul qilish.

Aynan shuning uchun ham sun’iy intellektning joriy etilishini faqat foydalanuvchilar, litsenziyalar yoki yaratilgan hujjatlar soniga qarab baholab bo‘lmaydi.

Mehnat huquqi uchun boshqa masalalar ancha muhimroq: insonning qancha vaqti tejaldi, mashina ishini tekshirishga qancha vaqt sarflandi, tizim qanday ma’lumotlarni oldi, uning qarorlarini kim nazorat qiladi va agar algoritm xato qilsa, kim javobgar bo‘ladi.

Sun’iy intellekt ish quroli bo‘lishi mumkin. Ammo uni ish quroliga aylantirish ish beruvchini mehnat qonunchiligida belgilangan majburiyatlardan, xodimni esa natijani professional baholash zaruratidan ozod qilmaydi.

Bunday tizimlar keng tarqalgach, bu chegara yanada muhim ahamiyat kasb etadi: ayrim operatsiyalar avtomatlashtiriladi, ammo mehnatni tashkil etish va inson huquqlarini ta’minlash mas’uliyatini avtomatlashtirish ancha murakkab.