Sun’iy intellekt tizimlari taraqqiyotining huquqiy tahdidlari
Sun'iy intellekt texnologiyalari jadal rivojlanayotgani va har qanday texnologiya kabi jamiyat hayotiga yangi sharoitlar, hal qilinishi kerak bo'lgan etik va huquqiy masalalarni yuzaga keltirishi hech kimga sir emas. Biz sun'iy intellekt tizimlari taraqqiyoti huquqiy tartibga solish borasida qanday qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi mumkin, degan savolga javob berishga harakat qildik. 2021 yil apreliga kelib, 30ga yaqin davlat sun'iy intellekt texnologiyalari sohasida o'z strategik hujjatlarini qabul qilgan edi. SI bilan bog'liq masalalarni tartibga solishning huquqiy bazasini yaratishga ikkita yondashuv mavjud.
Birinchisi - previntiv yoki oldini oluvchi. Hujjatlar strategik istiqbolni hisobga olib ishlab chiqiladi. Bir qator mamlakatlar ushbu masalaga boshqacha yondashuvni qo'llaydi, robotlar va sun'iy intellektni yaratish va ekspluatatsiya qilishning ayrim jihatlarini tartibga solish imkonini beruvchi bevosita ta'sir qilish normalariga asosiy urg'u beradi, yoki strategik rejalashtirish va bevosita javob berish o'rtasida me'yor ushlashga harakat qilishadi.
SI va turdosh texnologiyalari sohasida eng ilg'or davlatlar, masalan, AQSh, Buyuk Britaniya, Yevropa Ittifoqi, Xitoy, Yaponiya va Janubiy Koreya allaqachon SI ishlab chiqish va undan foydalanishni tartibga solishga qaratilgan normativ aktlar va loyiha hujjatlari majmuiga ega.
O'zbekistonda SI texnologiyalarining rivojlanishi - davr talabi.
Buni inobatga olib, 2021 yil 17 fevralida O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Sun'iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlarni yaratish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qabul qilindi. Mazkur hujjat SI texnologiyalarining kelgusi rivoji uchun huquqiy asos yaratdi, uning asosiy yo'nalishlarini belgilab berdi.
"Raqamli O'zbekiston - 2030" Strategiyasiga muvofiq, shuningdek, mamlakatda sun'iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ulardan keng foydalanish, raqamli ma'lumotlarning yuqori sifati va hamma foydalana olishini ta'minlash, belgilangan sohada malakali mutaxassislarni tayyorlash maqsadida qaror bilan 2021-2022 yillarda Sun'iy intellekt texnologiyalarini o'rganish va joriy etish bo’yicha chora-tadbirlar dasturi tasdiqlangan bo'lib, u, jumladan, normativ-huquqiy bazani yaratish kabi ustuvor yo'nalishlarni o'z ichiga oladi.
Yevropa Kengashi vazirlar Qo'mitasi buyrug'i bilan ishlab chiqqan va Yevropa hamda butun dunyoda sun'iy intellekt texnologiyalari rivoji va ularning huquqiy tartibga solinishi istiqbollari bahosini mujassam etgan bir qator hujjatlarni ishlab chiqqan Sun'iy intellekt bo'yicha maxsus qo'mita (Ad hoc Committee on Artificial Intelligence, CAHAI) bahosiga ko'ra, SI bir vaqtning o'zida insonning fundamental huquqlarining to'rtta sohasiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi: inson sha'nini hurmat qilish, shaxs erkinligi, tenglik, deskriminatsiyasizlik va hamjihatlik, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy huquqlar.
Asosiy huquqiy muammo shundaki, tashqi dunyodan olingan axborotdan o'rganayotgan tizim, yaratuvchilar tahmin qila olmaydigan usulda ish ko'rishi mumkin. Shuning uchun murakkablik bu sohada mas'uliyat subyektini aniqlashdan iborat.
Sun'iy intellektdan foydalanadigan texnologiyalarni mualliflik huquqlari yoki mulk obyekti sifatida tartibga solish mumkin. Biroq yaratuvchi, mulldor yoki huquq egasi irodasidan qat'iy ravishda avtonom tarzda ish tutish qobiliyatini inobatga olsak, qiyinchiliklar yuzaga keladi. Shu sababli, mulkning alohida turi - hayvonlarni tartibga soluvchi normalarni qo'llash taklifi mavjud, chunki ular ham avtonom hatti-harakatlarga moyil.
Bunday tizimlarga nisbatan yuridik shaxslar to'g'risidagi normalarni qo'llash taklifi ham keng tarqalgan. Boisi, yuridik shaxs huquqning sun'iy shakllantirilgan subyekti sanalsa, robotlar va SI tizimlarini ham aynan shunday maqom bilan belgilash mumkin. Huquq anchayin moslashuvchan bo'lishi mumkin va istalgan kishiga huquq berishi mumkin. U, shuningdek, huquqlarni cheklashi ham mumkin. Masalan, SI boshqaradigan kontent muallifligi kimga tegishliligi. Kontent yaratish uchun mezonlarni odam belgilaydi, SI faqat natijalarni beradi. So'rov va boshlang'ich ma'lumotlar bo'lmasa, natija ham bo'lmaydi.
Hozircha muallif kimligi noaniq - insonmi yoki uning ma'lumotlar bazasiga yuklangan ko'plab asarlardan birini kompilyatsiya qiladigan sun'iy intellekt servisimi?
SI ochiq ma'lumotlar asosida rivojlanadi va o'rganadi. Shaxsiy va personal ma'lumotlar tarmoqdagi axborotning katta qismini tashkil etadi. Italiyada CHAT GPTdan foydalanish ta'qiqlandi. Personal ma'lumotlarning g'ayriqonuniy olinishi hamda 13 yoshdan kichik bolalarning undan cheklovsiz foydalanishi bunga sabab bo'ldi.
SI ishlab chiquvchilari kontent yolg'on yoki mantiqsiz bo'lishi mumkinligini ochiq tan olishadi. Masalan, Chat GPTni yaratgan Open-AI kompaniyasi ogohlantiradi (https://openai.com/blog/chatgpt): Chat GPT ba'zi vaqtlarda haqiqatdek ko'rinishi mumkin bo'lgan, biroq noto'g'ri va mantiqsiz javoblarni berishi mumkin". Avstraliyada shahar hokimi haqidagi so'rovga ChatGPT u kishi poraxo'rlik uchun sudlangani va 30 oy qamoq jazosiga mahkum etilganini aytdi. Boshqa chat-bot yaqinda AQShlik real huquq fanlari professori ishtirokida seksual tegijog'lik haqidagi feyk videoni o'ylab topib, manba sifatida Washington Post gazetasidagi maqolani ko'rsatdi, unday maqola esa hech qachon chiqmagan. Avstraliyada shahar hokimi OpenAI kompaniyasiga xavotirda ekanini bildirib, xat yozgan. SI ishlab chiquvchilari ustidan tuhmat to'g'risida da'vo arizasi beriladimi, bu hali aniq emas.
Ayni damda SI ma'lumotlar tahlili bilan bog'liq ba'zi professional sohalarda inson o'rnini bosa oladi. Kelajakda bu ro'yxat yanada kengayadi.
SI ijodiy kasb egalari uchun kuchli vositaga aylangan bo'lsa-da, fikrimcha, sun'iy intellekt rivojidan qo'rqmaslik kerak. Ijod va kreativ fikrlash hali-hanuz insonga xos.
Asosiy muammo SIni ishlab chiqish va undan foydalanish borasida qandaydir tartibga solish mexanizmi mavjud emasligida. SI generatsiya qiladigan kontent uchun kim mas'ulligi noaniq. Mualliflik huquqi ham hozircha insongagina tegishli. Qonunlar ijodiy faoliyat subyekti sifatida SI ni emas, faqat insonni tan oladi.
SI huquqiy tizim uchun tahdid va u bunga javob berishga majbur bo'ladi. Qanday javob berishini vaqt ko'rsatadi, - deya SI huquqiy tartibga solish masalasini izohlaydi Legalclinic yuristi Madina Tursunova. ChatGPT OpenAI bot esa "sun'iy intellektni huquqiy tartibga solish masalalari" savoliga quyidagicha javob berdi:
Albatta, men sizga sun'iy intellektni tartibga solish bilan bog'liq huquqiy masalalarda yordam bera olaman.
Hozirgi kunda ko'plab mamlakatlar sun'iy intellektdan foydalanishni tartibga soluvchi qonunchilikni ishlab chiqyapti. Bunday qonunlarda ko'rib chiqilayotgan asosiy masalalar quyidagicha:
1. Sun'iy intellekt amalga oshirgan hatti-harakatlar uchun javobgarlik. Avtonom robot xato qilsa yoki ziyon yetkazsa, kim javob beradi?
2. Ma'lumotlar konfidentsialligi va muhofazasi. Sun'iy intellekt qanday ma'lumotlarni yig'ishi va foydalanilishi mumkin, ular qay tarzda muhofaza qilinishi kerak?
3. Etik masalalar. Sun'iy intellekt ishlab chiqilishi va undam foydalanishda qanday etik masalalar inobatga olinishi kerak?
4. Sun'iy intellektdan tibbiyot, moliya, transport kabi sohalarda qo'llanilishini tartibga solish.
5. Intellektual mulk huquqlari. Sun'iy intellektdan foydalanishda intellektual mulk bilan bog'liq qanday huquqlar yuzaga kelishi mumkin?
Yuqoridagilar sun'iy intellektga aloqador huquqiy hujjatlarda aks etgan masalalardan ba'zilari xolos. Agar sizda aniq savollar bo'lsa, men sizga bu borada batafsil axborotga ega bo'lishga yordam berishim mumkin.